Một nhà nghiên cứu trẻ và câu hỏi Việt Nam sẽ góp gì cho AI

Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 3–9/6/2023

Lần đầu nộp đơn vào một chương trình nghiên cứu AI, Đậu Thị Vân Anh chưa thành công. Cô tiếp tục củng cố toán, tiếng Anh và kỹ năng nghiên cứu; lần thử tiếp theo, cô được nhận. Đến tháng 6/2023, Vân Anh có cơ hội tham gia một chương trình nghiên cứu ngắn hạn tại Mila, viện nghiên cứu AI ở Canada. [1]

Câu chuyện ấy được VnExpress kể ngày 7/6 trong một bài được đánh dấu là nội dung tài trợ. Nguồn này giúp chúng ta nhìn thấy hành trình của một người, nhưng không phải một cuộc phỏng vấn độc lập do Dòng Chảy AI thực hiện. Nó cũng không đại diện cho tất cả nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam. [1]

Cùng tuần, một thông báo khác cho thấy những con đường như vậy có thể được xây dựng như thế nào: FPT và Mila công bố gia hạn hợp tác thêm ba năm, với mục tiêu nghiên cứu và phát triển AI có trách nhiệm. Lễ ký diễn ra ở Montreal ngày 2/6, trước tuần mà bài viết này nhìn lại; thông báo của hai tổ chức và tin trên báo Việt Nam xuất hiện ngày 5/6, nằm trong kỳ. [2][3][4]

Từ người sử dụng đến người đặt câu hỏi

Trong những tháng đầu năm 2023, nhiều người biết đến AI qua một ô trò chuyện. Nhưng phía sau giao diện ấy là công việc ít dễ thấy hơn: đặt câu hỏi nghiên cứu, chuẩn bị dữ liệu, thử nghiệm, tìm sai sót và trao đổi với người khác về kết quả.

Theo bài báo được tài trợ, Vân Anh quan tâm đến AI4Code: nghiên cứu cách dùng AI cho các bài toán liên quan đến phần mềm. Bài báo cho biết cô từng tham gia chương trình AI Residency của FPT Software, hợp tác cùng Mila, và có một nghiên cứu đồng tác giả được chấp nhận tại hội nghị ACL 2023. [1]

Một dấu vết có thể kiểm tra xuất hiện sau tuần này: trong kỷ yếu ACL tháng 7/2023, bài Class based Influence Functions for Error Detection liệt kê Anh T. V. Dau trong nhóm tác giả. Công trình bàn về cách nhận diện những ví dụ bất thường trong dữ liệu và sự thiếu ổn định của một phương pháp phân tích. Nhóm tác giả báo cáo kết quả thử nghiệm của mình; sự xuất hiện trong kỷ yếu không tự nó chứng minh công cụ đã được triển khai rộng rãi hay tạo ra lợi ích cụ thể cho người dùng. [1][5]

Một bài nghiên cứu có nhiều tác giả cũng không phải thành tích của riêng một người hay bằng chứng rằng thỏa thuận được công bố tháng 6 đã tạo ra kết quả ấy. Tuy vậy, nó cho thấy một dạng đóng góp khác với việc chỉ dùng sản phẩm AI: tham gia tạo ra và kiểm tra kiến thức mới.

Một thỏa thuận mở ra điều gì?

FPT và Mila đã hợp tác từ năm 2020. Trong thông báo ngày 5/6/2023, họ nói sẽ tìm hiểu các dự án chung về mô hình ngôn ngữ lớn và xử lý ngôn ngữ tự nhiên — những hướng nghiên cứu liên quan đến cách máy tính làm việc với ngôn ngữ của con người. Hai bên cũng nêu ý định cùng phát triển hướng dẫn và thực hành về tính minh bạch, công bằng, trách nhiệm giải trình và quyền riêng tư. [2][3]

Đó là mục tiêu do chính các bên công bố, không phải bằng chứng rằng mọi hệ thống họ xây dựng đã an toàn hay công bằng. VTV đưa tin về hợp tác và các cuộc thảo luận về trách nhiệm tại hội nghị; VietnamPlus cũng tường thuật thông báo. Các bài này gần với nội dung công bố của đối tác, vì vậy chúng ta không nên coi chúng là một cuộc đánh giá độc lập về hiệu quả của chương trình. [3][4]

Khoảng cách giữa lời hứa và kết quả là nơi những câu hỏi quan trọng xuất hiện. Ai được tiếp cận cơ hội nghiên cứu? Công việc nào được công bố để cộng đồng kiểm tra? Một bộ nguyên tắc về AI có trách nhiệm được áp dụng, đo lường và sửa đổi ra sao khi có sai sót? Đây là những câu hỏi biên tập, không phải bằng chứng rằng một bên đã thành công hay thất bại.

Nhìn lại từ sau tuần ấy

Kỷ yếu ACL tháng 7 cho phép xác nhận bài nghiên cứu và danh sách tác giả đã được công bố. Nhưng với nguồn đã xem, chúng ta chưa có một đánh giá độc lập để đo xem thỏa thuận gia hạn tháng 6 tạo thêm bao nhiêu cơ hội, cải thiện hệ thống nào, hay mang lại tác động gì cho người Việt. [5]

Câu chuyện vì thế không kết thúc ở một chữ ký, hay ở một bài báo khoa học. Đối với một sinh viên Việt Nam tò mò về AI, nó gợi ra khả năng rằng con đường tham gia có thể bắt đầu bằng việc học, đặt câu hỏi và tìm người hướng dẫn. Đây là một khả năng, không phải lời hứa rằng mọi người đều có cùng điều kiện hoặc sẽ đi theo cùng một lộ trình.

Khi theo dõi làn sóng AI toàn cầu, câu hỏi của chúng ta không chỉ là: Việt Nam sẽ dùng công nghệ gì? Còn một câu hỏi khác: ai sẽ có cơ hội góp phần quyết định những vấn đề nào đáng được nghiên cứu — và công nghệ ấy nên phục vụ ai?

Tài liệu tham khảo

[1] VnExpress, “Nữ sinh Việt giành học bổng tại viện nghiên cứu AI Canada”, 7/6/2023. Hồ sơ nhân vật; trang gắn nhãn nội dung tài trợ.

[2] FPT Software, thông báo gia hạn hợp tác với Mila, 5/6/2023. Nguồn của một bên tham gia; ghi lễ ký 2/6.

[3] VietnamPlus/TTXVN, tin về hợp tác FPT–Mila, 5/6/2023. Tin báo chí; phần mô tả hợp tác gần với thông báo của các bên.

[4] VTV, tin về hội nghị AI Canada–Việt Nam, 5/6/2023. Góc nhìn báo Việt Nam về hội nghị.

[5] ACL Anthology, “Class based Influence Functions for Error Detection”, kỷ yếu tháng 7/2023. Nguồn gốc bài nghiên cứu; xuất bản sau kỳ.