Một năm trò chuyện với AI: Khi sự tò mò gặp câu hỏi về niềm tin

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · Tuần 25/11–1/12/2023

Một người mở cửa sổ trò chuyện và hỏi một câu tưởng như rất bình thường: “Bạn giải thích giúp mình chuyện này được không?” Chỉ vài giây sau, màn hình hiện ra một câu trả lời trôi chảy. Người ấy có thể hỏi tiếp, yêu cầu giải thích đơn giản hơn, hoặc thử một ý tưởng khác.

Đây là một tình huống minh họa, không phải cuộc phỏng vấn. Nhưng nó gợi lại điều đã làm nhiều người tò mò trong năm đầu tiên của ChatGPT: họ không cần bắt đầu bằng một ngôn ngữ lập trình để thử trò chuyện với một hệ thống AI.

Ngày 30/11/2023, Reuters nhìn lại tròn một năm kể từ khi ChatGPT xuất hiện. Bản thân OpenAI giới thiệu sản phẩm ngày 30/11/2022 dưới dạng bản thử nghiệm nghiên cứu. Ngày kỷ niệm không đánh dấu sự ra đời của toàn bộ AI; nó cho chúng ta một điểm dừng để hỏi: sau một năm, người dùng đã làm gì với cuộc trò chuyện này — và cần tin nó đến đâu? 1 2

Từ thử cho vui đến một thói quen có mục đích

Trong một bài viết tháng 2/2023, VnExpress kể về những người ở Việt Nam thử ChatGPT vì tò mò và giải trí. Bài báo đưa ra những trải nghiệm cá nhân; nó không cho biết người Việt nói chung dùng AI nhiều đến mức nào. 3

Sự hấp dẫn của một cuộc trò chuyện nằm ở chỗ người dùng có thể điều chỉnh câu hỏi theo câu trả lời vừa nhận. Một học sinh có thể nhờ diễn giải một khái niệm, rồi đặt câu hỏi tiếp nếu vẫn chưa hiểu. Một người đi làm có thể nhờ gợi ý cách sắp xếp ý tưởng trước khi tự viết lại. Đây là những ví dụ giả định về cách dùng, không phải kết quả của một nghiên cứu mà Dòng Chảy AI đã thực hiện.

Nhưng sự thuận tiện không có nghĩa hệ thống đã hiểu thế giới như một người thầy hay đồng nghiệp. Nó tạo ra câu trả lời có vẻ hợp lý; việc kiểm tra câu trả lời có đúng và phù hợp với hoàn cảnh hay không vẫn là một công việc riêng.

Cánh cửa mở rộng, nhưng không giống nhau với tất cả mọi người

Trong giai đoạn đầu, việc tiếp cận ở Việt Nam không đơn giản với mọi người. VnExpress từng mô tả những người tìm cách sử dụng dịch vụ khi Việt Nam chưa được hỗ trợ. Sau đó, ngày 2/11/2023, báo này đưa tin người dùng có thể đăng ký ChatGPT bằng số điện thoại Việt Nam. Đây là hai mốc trước tuần nhìn lại, giúp đặt ngày kỷ niệm vào bối cảnh địa phương. 4 3a

Được đăng ký dễ hơn không đồng nghĩa mọi người đều có cùng điều kiện sử dụng. Thiết bị, kết nối, chi phí, ngôn ngữ và kinh nghiệm có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm. Đó là những yếu tố cần xem xét, chứ không phải kết luận từ một khảo sát đại diện mà chúng ta có trong tay.

Cùng tuần kỷ niệm, ngày 28/11/2023, AWS giới thiệu Amazon Q cho công việc, lúc đầu có các tính năng ở dạng thử nghiệm. Theo AWS, công cụ được thiết kế để kết nối với nguồn thông tin của tổ chức; BNEWS/TTXVN đưa tin về sản phẩm ngày 29/11. Một hệ thống cho công việc đặt thêm những câu hỏi khác: ai được xem tài liệu nào, dữ liệu được xử lý ra sao và ai chịu trách nhiệm khi câu trả lời sai? Sự xuất hiện của sản phẩm không tự chứng minh doanh nghiệp đã dùng nó hiệu quả hoặc an toàn. 6 8

Câu trả lời trôi chảy không phải là bằng chứng

Ngay trong thông báo ra mắt năm 2022, OpenAI cảnh báo ChatGPT có thể tạo ra câu trả lời nghe hợp lý nhưng sai. Cảnh báo đó quan trọng chính vì hình thức đối thoại dễ khiến người đọc cảm thấy mình đang nhận được một lời giải thích đáng tin. Một câu trả lời mạch lạc có thể là điểm bắt đầu để tìm hiểu, nhưng không tự biến thành nguồn chứng minh cho chính nó. 1

Câu hỏi ấy đặc biệt rõ trong giáo dục. Tháng 9/2023, UNESCO công bố hướng dẫn về AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu, hướng tới cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm. Đó là hướng dẫn và khuyến nghị của tổ chức, không phải bằng chứng rằng mọi trường học đã áp dụng thành công. 5

Giả sử một sinh viên dùng chatbot để giải thích một đoạn tài liệu: nếu câu trả lời thiếu một điều kiện quan trọng, bạn ấy có thể học sai mà không nhận ra. Nhưng nếu xem phản hồi như bản nháp để đối chiếu với tài liệu gốc và thảo luận với giảng viên, công cụ có thể trở thành một phần của quá trình học. Ví dụ này minh họa lựa chọn của người học; nó không chứng minh một phương pháp làm điểm số tăng lên.

Nhìn lại sau ngày kỷ niệm

Bằng chứng sau kỳ nhìn lại: Tháng 6/2025, Pew Research Center báo cáo rằng tỷ lệ người trưởng thành ở Mỹ nói từng dùng ChatGPT đã tăng khoảng gấp đôi so với mùa hè 2023. Đây là khảo sát về người trưởng thành tại Mỹ, không thể dùng để suy ra mức sử dụng tại Việt Nam hay chứng minh tất cả người dùng đều tin tưởng công cụ. 7

Một năm sau khi cửa sổ trò chuyện ấy mở ra, câu hỏi không chỉ là AI có thể trả lời thêm bao nhiêu câu. Với mỗi người dùng, câu hỏi còn là: khi nào câu trả lời đủ hữu ích để tiếp tục tìm hiểu, khi nào cần dừng lại kiểm chứng, và ai sẽ chịu hậu quả nếu chúng ta bỏ qua bước đó?

Câu trả lời có thể khác giữa một trò chơi chữ, một bài tập trên lớp và một quyết định ảnh hưởng đến khách hàng. Điều chung là sự tò mò vẫn có chỗ đứng — cùng với quyền được nghi ngờ.

Tài liệu tham khảo

1. OpenAI — Introducing ChatGPT, 30/11/2022; thông báo gốc, bối cảnh trước kỳ.
2. Reuters — ChatGPT one year on, 30/11/2023; báo chí độc lập trong kỳ.
3. VnExpress — Tiêu khiển với ChatGPT, 05/02/2023; các trải nghiệm cá nhân, trước kỳ. 3a. VnExpress — Hai tháng siêu AI ChatGPT khuấy đảo thế giới, tháng 1/2023; bối cảnh tiếp cận trước kỳ.
4. VnExpress — ChatGPT hỗ trợ đăng ký bằng số điện thoại Việt Nam, 02/11/2023; trước kỳ.
5. UNESCO — Guidance for generative AI in education and research, 07/09/2023; hướng dẫn gốc trước kỳ, trang có thể được cập nhật sau đó.
6. AWS — AWS announces Amazon Q (Preview), 28/11/2023; thông báo nhà cung cấp trong kỳ.
7. Pew Research Center — 34% of US adults have used ChatGPT, 25/06/2025; khảo sát Mỹ, sau kỳ.
8. BNEWS/TTXVN — Amazon ra mắt chatbot AI dành riêng cho doanh nghiệp, 29/11/2023 giờ Việt Nam; đưa tin trong kỳ.