Một biểu tượng nhỏ có thể giúp ta tin vào hình ảnh trên mạng?

Một bức ảnh xuất hiện trong nhóm chat gia đình. Bên dưới là một dòng chú thích khẩn cấp, thúc giục mọi người chia sẻ ngay. Bạn nhận ra bức ảnh trông rất thật, nhưng không biết ai chụp, ảnh có bị chỉnh sửa hay dòng chú thích có đúng không.

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 7–13/10/2023

Đây là tình huống minh họa. Nhưng câu hỏi phía sau nó thì không mới: khi một hình ảnh rời khỏi nơi được tạo ra và đi qua nhiều tài khoản, chúng ta còn biết gì về câu chuyện của nó?

Ngày 10/10/2023, tại sự kiện Adobe MAX, Adobe giới thiệu biểu tượng “CR” cho Content Credentials — thông tin về nguồn gốc và lịch sử của nội dung số. Ý tưởng là khi một ứng dụng hoặc trang web hỗ trợ hiển thị thông tin này, người xem có thể tìm hiểu thêm về cách một tệp được tạo hoặc chỉnh sửa. [1]

Một ký hiệu nhỏ nghe có vẻ không đủ để thay đổi internet. Những người phát triển nó cũng đối diện một câu hỏi lớn hơn: liệu việc biết thêm về hành trình của một bức ảnh có giúp chúng ta đưa ra quyết định tốt hơn về việc tin và chia sẻ nó?

Từ hình ảnh đến lịch sử của một tệp

Theo Adobe, thông tin có thể bao gồm công cụ được dùng, một số thay đổi và thông tin tác giả, tùy công cụ và lựa chọn của người tạo. Thông tin này được xây dựng theo tiêu chuẩn của liên minh C2PA, với dữ liệu được ký bằng phương pháp mật mã để hỗ trợ kiểm tra tính toàn vẹn. Nó có thể áp dụng cho nội dung do người tạo, nội dung có AI hỗ trợ hoặc nội dung do AI tạo; biểu tượng CR tự nó không có nghĩa là “ảnh AI”. [1] [2]

Adobe ví thông tin này như nhãn thành phần trên thực phẩm: nhãn giúp người mua biết thêm về thứ họ đang cầm. Nhưng phép so sánh có giới hạn. Một nhãn không tự cho bạn biết liệu món ăn có phù hợp với mình; tương tự, lịch sử tệp không tự trả lời mọi câu hỏi về hình ảnh.

Trong thông báo cùng ngày, Adobe nói Microsoft đã bổ sung Content Credentials cho ảnh tạo bằng Bing Image Creator; Leica và Nikon trình diễn hoặc giới thiệu các hướng tích hợp máy ảnh. Đây là thông tin do các bên công bố tại thời điểm đó, không có nghĩa mọi máy ảnh, nền tảng hay bức ảnh trên mạng đều đã hỗ trợ. [1]

Một bức ảnh có lịch sử vẫn có thể gây hiểu lầm

Cùng tuần đó, Reuters đưa tin nhiều hình ảnh và thông tin sai lệch lan truyền sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7/10. Một số video bị gắn chú thích sai. Những ví dụ Reuters nêu không tự chứng minh chúng được tạo bằng AI; hình ảnh thật đặt sai bối cảnh cũng có thể gây hiểu lầm. [3]

Hãy quay lại bức ảnh giả định trong nhóm chat. Giả sử thông tin kèm tệp cho biết ảnh được chụp bằng một thiết bị cụ thể. Điều đó có thể hữu ích. Nhưng nó không tự chứng minh dòng chữ “ảnh được chụp tại sự kiện hôm nay” là đúng. Một tấm ảnh cũ vẫn có thể được dùng để kể sai về một sự kiện mới.

Ngay trong tài liệu giải thích của C2PA, thông tin nguồn gốc có thể cung cấp bằng chứng về lịch sử nội dung, nhưng một mình nó không thể quyết định nội dung có đúng sự thật hay không. Điều cần xem xét vẫn gồm nguồn đăng, thời gian, địa điểm, chú thích và các bằng chứng khác. [2]

Ngày 11/10/2023, Ars Technica đặt câu hỏi liệu người ta có sử dụng hệ thống này không. Báo lưu ý việc tham gia là tự nguyện và một tệp có thông tin nguồn gốc vẫn có thể chứa nội dung gây hiểu lầm. Sự thận trọng đó bổ sung cho kỳ vọng lạc quan của các công ty giới thiệu biểu tượng. [4]

Không thấy dấu CR không có nghĩa là ảnh giả

Một người có thể dùng máy ảnh cũ, một ứng dụng không hỗ trợ, hoặc chia sẻ bản sao không còn thông tin gốc. Vì vậy, không nên biến sự vắng mặt của nhãn thành bằng chứng rằng ai đó đang lừa dối. C2PA nhấn mạnh việc thêm thông tin nguồn gốc là tự nguyện và không nên mặc định nội dung thiếu thông tin đó là không đáng tin. [2]

Theo phần hỏi đáp của Content Authenticity Initiative được Dòng Chảy AI tham khảo ngày 31/10/2026, ảnh chụp màn hình không mang theo siêu dữ liệu C2PA gốc. Tài liệu cũng mô tả khả năng tìm lại dữ liệu trong một số trường hợp bằng dấu nhận dạng hoặc dấu vân tay nội dung. Điều này không đảm bảo có thể khôi phục mọi tệp; tài liệu được truy cập sau kỳ nhìn lại và không chứng minh những khả năng này đã phổ biến vào tháng 10/2023. [5]

Thêm một điều cần phân biệt: một biểu tượng nhìn thấy bằng mắt không thay thế việc kiểm tra thông tin đi kèm. Điều quan trọng là ứng dụng có thể đọc và xác minh dữ liệu gì, người hoặc hệ thống nào đã ký, và thông tin đó có đủ để trả lời câu hỏi cụ thể của bạn không.

Còn người đọc Việt Nam?

Ngày 19/10/2023, sau tuần nhìn lại, VTV cũng đưa tin về thông tin sai lệch liên quan đến cuộc xung đột. Bài báo cho thấy đây là câu chuyện mà người đọc tiếng Việt có thể gặp; nó không chứng minh Content Credentials đã được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam. [6]

Với bức ảnh trong nhóm chat giả định, bạn có thể bắt đầu bằng vài câu hỏi: ai đăng đầu tiên? Một nguồn đáng tin khác có xác nhận chưa? Ảnh có xuất hiện từ trước trong bối cảnh khác không? Nếu có thông tin nguồn gốc, hãy xem nó thực sự nói gì — và còn bỏ ngỏ điều gì.

Việc chờ kiểm tra trước khi chia sẻ không giải quyết được toàn bộ vấn đề thông tin sai lệch. Nhưng nó cho chúng ta thời gian để phân biệt một bằng chứng hữu ích với một lời khẳng định chưa được chứng minh.

Tuần trước, câu chuyện của một tạp chí đặt câu hỏi ai sẽ được đọc khi lượng nội dung tăng nhanh. Tuần này, câu hỏi chuyển sang phía người xem: khi một hình ảnh đến trước bối cảnh của nó, chúng ta cần biết thêm điều gì trước khi tin?

Tài liệu tham khảo

Adobe — Content Credentials và biểu tượng minh bạch, 10/10/2023. Thông báo của bên phát triển và đối tác.
C2PA — Explainer, phiên bản 1.4. Giải thích kỹ thuật và giới hạn của thông tin nguồn gốc.
Reuters qua Investing.com — Thông tin sai lệch quanh xung đột Israel–Hamas, 10/10/2023. Bối cảnh cùng tuần; không khẳng định các ví dụ đều do AI tạo.
Ars Technica — Biểu tượng mới và câu hỏi về việc sử dụng, 11/10/2023. Phân tích độc lập đương thời.
Content Authenticity Initiative — Câu hỏi thường gặp, truy cập 31/10/2026. Thông tin kỹ thuật sau kỳ nhìn lại; khả năng phục hồi tùy trường hợp.
VTV — Bùng nổ tin giả về trẻ em trong xung đột Hamas–Israel, 19/10/2023. Bối cảnh tiếng Việt sau kỳ nhìn lại.
Adobe — Giới thiệu các mô hình Firefly thế hệ mới, 10/10/2023. Nguồn cho hướng bài được cân nhắc, không phải bằng chứng về thông tin sai lệch.