Khi trang trưng bày của họa sĩ đầy những dấu “không”

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI

Nhìn lại tuần từ ngày 10 đến ngày 16 tháng 12 năm 2022. Những diễn biến ngoài khoảng thời gian này được ghi rõ.

Một họa sĩ đăng tác phẩm lên mạng vì muốn người khác nhìn thấy nó. Có thể người xem sẽ yêu thích bức tranh. Có thể một hãng phim, một studio trò chơi hay một khách hàng tương lai sẽ tìm đến người đã vẽ.

Nhưng vào giữa tháng 12 năm 2022, một câu hỏi khác xuất hiện: nếu tác phẩm được đưa lên mạng để con người nhìn thấy, điều đó có đồng nghĩa người tạo ra nó đã chấp nhận để tác phẩm được dùng huấn luyện AI hay không?

Trên ArtStation, một trang giới thiệu hồ sơ dành cho những người làm nghệ thuật, câu hỏi ấy không chỉ nằm trong những cuộc thảo luận. Nó xuất hiện ngay trên trang tác phẩm đang thịnh hành, qua hàng loạt hình ảnh có dấu gạch đỏ phủ lên chữ AI.

Theo Ars Technica, từ ngày 13 tháng 12, nhiều thành viên bắt đầu đăng hình phản đối vào hồ sơ của mình. Đến ngày 14, các hình này đã chiếm phần lớn trang thịnh hành. 1

Vì sao những người muốn được nhìn thấy lại đồng loạt đăng cùng một thông điệp? Để hiểu điều đó, chúng ta cần nhìn vào cả sức hấp dẫn lẫn những câu hỏi mà AI tạo ảnh đem đến.

Khi một bức tranh cũng có thể trở thành dữ liệu

Các công cụ tạo ảnh bằng AI cho phép người dùng nhập mô tả bằng chữ rồi nhận lại hình ảnh. Đằng sau trải nghiệm tưởng như đơn giản ấy là quá trình huấn luyện trên những bộ dữ liệu lớn, trong đó có hình ảnh và phần mô tả. Các hệ thống khác nhau dùng dữ liệu và cách xây dựng khác nhau; ta không thể mặc định biết chính xác mỗi công cụ đã sử dụng tác phẩm nào.

Đối với một người không biết vẽ, khả năng biến ý tưởng thành hình ảnh có thể rất hấp dẫn. Đối với một họa sĩ đã dành nhiều năm xây dựng kỹ năng và phong cách, cùng khả năng đó có thể làm nảy sinh những câu hỏi khó hơn: tác phẩm của mình có nằm trong dữ liệu huấn luyện không? Mình có được hỏi ý kiến không? Và liệu khách hàng tương lai có chọn hình ảnh được tạo nhanh hơn thay vì thuê mình?

Những lo lắng này không bắt đầu vào tuần biểu tình. Tháng 10 năm 2022, VnExpress đã kể về một số họa sĩ quốc tế lo ngại tác phẩm của họ được đưa vào dữ liệu huấn luyện và công việc có thể bị ảnh hưởng. Đó là thông tin được báo chí Việt Nam đăng tải trước tuần chúng ta đang nhìn lại, không phải bằng chứng về phản ứng của họa sĩ Việt trong những ngày biểu tình. 2

Không phải mọi câu hỏi đều giống nhau

Trên ArtStation, các nghệ sĩ có nhiều mối quan tâm liên quan nhưng không hoàn toàn trùng nhau. Có người phản đối việc ảnh AI xuất hiện bên cạnh những tác phẩm được làm bằng công sức và kỹ năng tích lũy qua nhiều năm. Có người đặt câu hỏi về sự đồng ý khi tác phẩm được thu thập để huấn luyện. Có người lo về sinh kế và cách nền tảng đánh giá, giới thiệu tác phẩm. 1 3

Nhưng thật dễ bỏ sót một chi tiết: không phải ai nêu lo ngại cũng phủ nhận mọi cách dùng AI. Theo Ars Technica, nghệ sĩ Dan Eder nói rằng ông thích thử nghiệm Midjourney, nhưng không hài lòng khi hình ảnh tạo bằng lời nhắc được đặt cạnh tác phẩm đòi hỏi nhiều giờ làm việc và nhiều năm kinh nghiệm. Đó là quan điểm của ông, không phải ý kiến đại diện cho tất cả nghệ sĩ. 1

Có thể hình dung sự khác biệt qua một ví dụ: một sinh viên dùng AI để phác thử một ý tưởng cho dự án cá nhân; một họa sĩ khác muốn biết tác phẩm đã đăng của mình có được đưa vào dữ liệu huấn luyện hay không. Cả hai có thể cùng quan tâm đến sáng tạo, nhưng đang đặt những câu hỏi khác nhau. Đây là ví dụ minh họa, không phải hai trường hợp đã được phỏng vấn.

Một chiếc thẻ có thể giải quyết được gì?

Ngày 16 tháng 12, ArtStation đăng thông báo về thẻ “NoAI”. Nền tảng mô tả thẻ này như một cách để người đăng thể hiện rằng họ không cho phép tác phẩm được dùng để huấn luyện công cụ tạo ảnh, đồng thời công bố thay đổi liên quan đến điều khoản dịch vụ. 4

Với một số người, việc có cách thể hiện lựa chọn là một bước đáng chú ý. Nhưng nó cũng dẫn đến câu hỏi: tại sao người sáng tạo phải chủ động đánh dấu để nói “không”?

Một chiếc thẻ có thể truyền đạt mong muốn và gắn với quy định của nền tảng. Nó không tự mình bảo đảm mọi bên bên ngoài đều tuân thủ, cũng không chứng minh một hệ thống đã được huấn luyện sẽ xóa bỏ những gì nó từng học. Ars Technica lưu ý các hình phản đối được đăng lên không làm thay đổi ngay những mô hình đã được huấn luyện trước đó. 1

Đến đây, chúng ta cần tách ba câu hỏi: một cách sử dụng có được nghệ sĩ đồng ý không; nó có phù hợp với quy định của một nền tảng không; và pháp luật áp dụng trong một trường hợp cụ thể nói gì. Câu trả lời cho một câu hỏi không tự động giải quyết hai câu hỏi còn lại.

Bước ra khỏi năm 2022

Nhìn từ hôm nay, chúng ta biết cuộc tranh luận không dừng lại sau tuần ấy. Nhưng biết điều xảy ra sau đó không có nghĩa những người tham gia năm 2022 đã biết trước kết quả.

Tháng 5 năm 2025, Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ công bố bản tiền xuất bản của báo cáo về việc dùng tác phẩm để huấn luyện AI. Báo cáo xem xét nhiều yếu tố pháp lý; một bản tóm tắt của cơ quan nghiên cứu thuộc Quốc hội Mỹ lưu ý không thể đoán trước mọi kết quả và các trường hợp có thể được đánh giá khác nhau. Đây là phân tích trong bối cảnh Hoa Kỳ, không phải kết luận về luật Việt Nam. 5 6

Ngày 2 tháng 9 năm 2026, ArtStation thông báo hướng thay đổi: áp dụng NoAI theo mặc định cho dự án mới, áp dụng thẻ cho nội dung cũ và tăng cường công cụ hạn chế truy cập tự động. Chính nền tảng thừa nhận không hệ thống nào khiến nội dung công khai hoàn toàn không thể bị thu thập. Đó là thay đổi mà ArtStation công bố gần bốn năm sau cuộc biểu tình; nguồn này không chứng minh cuộc biểu tình năm 2022 là nguyên nhân duy nhất. 7

Vậy một mối quan tâm đã được chứng minh là có thật: cách một nền tảng thiết kế quyền lựa chọn có thể thay đổi theo thời gian. Nhưng câu hỏi lớn hơn — làm thế nào để vừa mở đường cho công nghệ vừa đối xử công bằng với người tạo ra tác phẩm — vẫn chưa có một đáp án cuối cùng.

Câu hỏi dành cho chúng ta

Ở Việt Nam, một sinh viên thiết kế cũng có thể muốn chia sẻ bài tập để tìm cơ hội. Một họa sĩ tự do có thể muốn khách hàng tìm thấy mình. Một người tò mò khác có thể lần đầu biến được ý tưởng thành hình ảnh nhờ AI. Đây là những tình huống có thể xảy ra, không phải lời kể được thu thập từ những người cụ thể trong tuần đó.

Đối với mỗi người, “quyền được sáng tạo” có thể mang một ý nghĩa khác. Và quyền lựa chọn không chỉ nằm ở nút bấm trên màn hình; nó còn phụ thuộc vào thông tin người dùng có, vào quy tắc của nền tảng và vào việc các bên khác có tôn trọng lựa chọn ấy hay không.

Tuần trước, chúng ta hỏi làm sao biết một câu trả lời do AI đưa ra có đáng tin. Tuần này, những dấu gạch đỏ trên ArtStation đưa chúng ta đến một câu hỏi khác: khi công nghệ học từ thế giới do con người tạo ra, ai có tiếng nói về cách công việc của họ được sử dụng?

Câu hỏi ấy vẫn còn mở — và có lẽ chính những người chịu ảnh hưởng cần được tham gia trả lời.

Tài liệu tham khảo

1. Ars Technica — Artists stage mass protest against AI-generated artwork on ArtStation, 15/12/2022.
2. VnExpress — Khi phong cách nghệ thuật bị biến thành dữ liệu, 24/10/2022.
3. Artnet — Independent Artists Are Fighting Back, 16/12/2022.
4. ArtStation — NoAI Tagging on Projects, 16/12/2022. Trang có chỉnh sửa sau thời điểm đăng.
5. U.S. Copyright Office — Copyright and Artificial Intelligence. Bản tiền xuất bản phần 3: 9/5/2025.
6. Congressional Research Service — Generative Artificial Intelligence and Copyright Law, 16/6/2025.
7. ArtStation — ArtStation Should Put Artists First, 2/9/2026.