Khi thế giới họp bàn về AI an toàn: Chúng ta nên sợ điều gì trước?

Một người đi xin việc phát hiện hồ sơ của mình bị hệ thống tự động loại. Một giáo viên nhận được đoạn ghi âm giả giọng đồng nghiệp. Còn trong phòng họp của các nhà lãnh đạo công nghệ, một câu hỏi khác được đặt ra: nếu những hệ thống AI tương lai trở nên mạnh hơn rất nhiều,…

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 28/10–03/11/2023

Hai tình huống đầu là ví dụ giả định, không phải trường hợp được chúng mình phỏng vấn. Nhưng khoảng cách giữa chúng và câu hỏi thứ ba giúp giải thích một cuộc tranh luận vào đầu tháng 11/2023: AI an toàn cho ai, trước những rủi ro nào, và ai có quyền tham gia quyết định?

Một điểm chung giữa những đối thủ

Ngày 1 và 2/11/2023, Anh tổ chức hội nghị AI Safety Summit tại Bletchley Park. Đại diện chính phủ, doanh nghiệp, giới nghiên cứu và một số tổ chức xã hội dân sự gặp nhau để bàn về cơ hội và rủi ro của các hệ thống AI tiên tiến. Ngày 1/11, các nước tham dự nhất trí với Tuyên bố Bletchley; trong số bên tham gia có Mỹ và Trung Quốc. Báo chí Việt Nam cũng đưa tin về sự kiện này ngày 2/11. [1] [2] [3]

Việc những quốc gia cạnh tranh công nghệ có thể thống nhất rằng rủi ro AI cần được nghiên cứu và hợp tác là một bước đáng chú ý. Tuy vậy, tuyên bố chung không tự nó tạo ra một bộ luật toàn cầu. Văn bản đặt ra hướng hợp tác và chia sẻ hiểu biết, chứ không xác định một cơ quan có quyền trực tiếp thực thi quy tắc với mọi nhà phát triển trên thế giới. [2]

Trọng tâm hội nghị là frontier AI: có thể hiểu gần đúng là các hệ thống AI ở ranh giới năng lực tiên tiến lúc bấy giờ. Những người tham dự bàn đến nguy cơ công nghệ bị lạm dụng, khả năng mất kiểm soát và những bước nhảy về năng lực. Đó là các rủi ro cần nghiên cứu, không phải bằng chứng rằng mọi kịch bản xấu chắc chắn xảy ra. [3]

Nhưng những người đã chịu tác động thì sao?

Ngay trước hội nghị, ngày 30/10, hơn 100 tổ chức xã hội dân sự và các bên ký tên trong một bức thư ngỏ gửi Thủ tướng Anh. Họ cho rằng tiếng nói của người lao động và cộng đồng chịu ảnh hưởng chưa được đại diện đầy đủ, đồng thời cảnh báo cuộc thảo luận có thể nghiêng về các mối nguy trong tương lai mà bỏ qua những tổn hại đang tồn tại. Đây là nhận định của những người ký thư; việc nêu nhận định ấy không chứng minh rằng toàn bộ xã hội dân sự bị loại khỏi hội nghị. [4] [6]

Ngày 1/11, một số tổ chức xã hội dân sự có mặt tại hội nghị cũng kêu gọi chú ý đến những tác động đã được ghi nhận: hệ thống quản lý bằng thuật toán có thể ảnh hưởng đến điều kiện làm việc, và các quyết định tự động có thể tác động đến quyền tiếp cận dịch vụ hoặc nguồn lực. Họ cho rằng cần có quy định và sự giám sát có ý nghĩa, thay vì chỉ dựa vào lời hứa tự nguyện của doanh nghiệp. [5]

Phía chủ tọa Anh ghi nhận rằng người tham dự có quan điểm khác nhau về thứ tự ưu tiên và cũng đã thảo luận về những tác hại hiện hữu như phân biệt đối xử và thông tin sai lệch. Như vậy, câu hỏi công bằng hơn không phải là liệu các vấn đề hôm nay hoàn toàn vắng mặt, mà là chúng nhận được bao nhiêu sự chú ý và hành động so với các rủi ro tương lai. [3]

Hai nhóm rủi ro không loại trừ nhau. Một chính phủ có thể vừa chuẩn bị cho năng lực mới khó dự đoán, vừa yêu cầu kiểm tra những hệ thống đang được dùng để đánh giá con người. Sự căng thẳng nằm ở nguồn lực, bằng chứng và quyền quyết định: ai được hỏi khi một công cụ sai, và ai có khả năng yêu cầu sửa sai?

Từ lời hứa đến việc kiểm tra

Ngày 2/11, một nhóm chính phủ và doanh nghiệp phát triển AI tuyên bố sẽ hợp tác về thử nghiệm an toàn đối với thế hệ mô hình tiếp theo. Đây là một bước hợp tác được công bố tại hội nghị; không nên hiểu thành bằng chứng rằng mọi mô hình trên thế giới đã được kiểm tra độc lập, hay rằng một cơ chế bắt buộc thống nhất đã được áp dụng. Các bên cũng ủng hộ việc xây dựng một báo cáo khoa học quốc tế về năng lực và rủi ro của AI. [3]

Cùng tuần đó, ngày 30/10, Tổng thống Mỹ Joe Biden ký Sắc lệnh 14110 chỉ đạo nhiều cơ quan liên bang thực hiện các công việc liên quan đến AI. Đó là hành động của một quốc gia, có phạm vi và công cụ khác với tuyên bố quốc tế tại Bletchley. Không nên coi hai văn kiện là cùng một bộ quy tắc. [7]

Những gì chỉ biết sau tuần đó

Đến 29/01/2025, báo cáo khoa học quốc tế đầu tiên về an toàn AI được công bố, tiếp nối quá trình khởi xướng tại Bletchley. Báo cáo tổng hợp nghiên cứu về năng lực và rủi ro của AI đa dụng. Sự xuất hiện của nó cho thấy một cam kết nghiên cứu đã tạo ra sản phẩm cụ thể; bản báo cáo không tự chứng minh mọi chính phủ đã thống nhất về chính sách hay mọi rủi ro đã được giải quyết. [8]

Cũng về sau, ngày 20/01/2025, Sắc lệnh 14110 của Mỹ bị thu hồi. Điều này nhắc chúng ta rằng một quyết định chính sách quan trọng ở thời điểm ban hành vẫn có thể thay đổi khi chính quyền thay đổi; việc thu hồi sắc lệnh không tự động cho biết số phận của từng biện pháp riêng lẻ. [9]

Trở lại những người dùng AI mỗi ngày

Với người đọc Việt Nam, câu chuyện không cần một tuyên bố rằng hội nghị đã trực tiếp thay đổi cuộc sống của mình. Bài học gần hơn là một bộ câu hỏi có thể dùng khi nhà trường hay nơi làm việc cân nhắc một hệ thống AI: nó đang hỗ trợ quyết định nào, có thể sai với ai, người bị ảnh hưởng có được giải thích hoặc khiếu nại không, và ai chịu trách nhiệm kiểm tra?

Những câu hỏi ấy không thay thế bằng chứng về hiệu quả của từng công cụ hay quy định áp dụng trong từng trường hợp. Nhưng chúng đưa cuộc trò chuyện từ một lời hứa rất lớn — “AI an toàn” — về những người sẽ sống cùng kết quả của nó.

Tài liệu tham khảo

VTV — Hội nghị thượng đỉnh toàn cầu về trí tuệ nhân tạo ra Tuyên bố Bletchley, 02/11/2023, giờ Việt Nam; tin tiếng Việt đương thời.
Chính phủ Anh — Tuyên bố Bletchley, công bố 01/11/2023; trang cập nhật 13/02/2025.
Chính phủ Anh — Tóm tắt hội nghị của nước chủ tọa, 02/11/2023; góc nhìn chính thức của chủ tọa.
Open Rights Group — Thư ngỏ trước hội nghị, 30/10/2023; nguồn trực tiếp về lập trường của người ký.
Ada Lovelace Institute — Thông cáo của các tổ chức xã hội dân sự tham dự, 01/11/2023; nguồn trực tiếp về lập trường người tham gia.
Computer Weekly — Phản ứng trước hội nghị, 30/10/2023; báo chí độc lập.
GovInfo — Sắc lệnh hành pháp 14110, ký 30/10/2023, đăng Federal Register 01/11/2023; văn bản chính thức.
International AI Safety Report — Báo cáo năm 2025, 29/01/2025; bằng chứng sau kỳ nhìn lại.
NIST — Tình trạng Sắc lệnh 14110, xác nhận thu hồi ngày 20/01/2025; bằng chứng sau kỳ nhìn lại.