Khi thế giới hỏi: Ai sẽ giữ tay lái của AI?

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · 25–31/03/2023

Một người dùng mở ChatGPT với một câu hỏi trong đầu. Công cụ này có thể giúp họ tìm ý tưởng, giải thích điều khó hiểu hay bắt đầu một công việc. Nhưng nếu câu hỏi ấy chứa thông tin riêng tư, dữ liệu sẽ đi đâu? Và nếu những hệ thống tương lai trở nên mạnh hơn nhiều, ai sẽ quyết định khi nào chúng đủ an toàn để đưa ra thế giới?

Cuối tháng 3 năm 2023, hai câu hỏi ấy xuất hiện trong cùng một tuần — từ những người có cách nhìn rất khác nhau về AI. Một bên kêu gọi các phòng thí nghiệm chậm lại. Bên kia là cơ quan bảo vệ dữ liệu của Italy, đang xem xét một dịch vụ đã có người sử dụng.

Hai diễn biến không phải nguyên nhân và kết quả của nhau. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng cho thấy một cuộc tranh luận rộng hơn: làm sao đón nhận khả năng của AI, đồng thời bảo vệ những người sống cùng công nghệ ấy?

Một lá thư và lời đề nghị dừng lại

Hai tuần trước đó, ngày 14/3, OpenAI giới thiệu GPT-4. Những khả năng của mô hình mới tiếp tục khơi dậy trí tưởng tượng về một trợ lý có thể giúp con người học tập, viết lách và giải quyết vấn đề. Nhưng khả năng lớn hơn cũng khiến một số người đặt câu hỏi về tốc độ phát triển và quyền kiểm soát. 1

Một lá thư do Future of Life Institute công bố mang ngày 22/3 — trước khoảng thời gian bài này theo dõi. Đến ngày 29–31/3, lời kêu gọi của thư trở thành chủ đề tranh luận rộng rãi trên báo chí. Những người ký đề nghị các phòng thí nghiệm tạm dừng ít nhất sáu tháng việc huấn luyện những hệ thống mạnh hơn GPT-4. Họ muốn khoảng dừng đó có thể được kiểm chứng và có sự tham gia của các bên liên quan; nếu không thể thực hiện nhanh, thư đề nghị chính phủ can thiệp. 23

Điều quan trọng nằm ở phạm vi: đây là một lời kêu gọi, không phải quy định đã được ban hành, và cũng không phải yêu cầu dừng mọi hoạt động nghiên cứu AI. Những cảnh báo trong thư là những rủi ro mà người ký cho rằng cần quan tâm — chưa phải bằng chứng rằng một kết cục cụ thể sẽ xảy ra.

Có thể hiểu sức hấp dẫn của lời đề nghị ấy. Nếu công nghệ thay đổi nhanh đến mức ngay cả những người xây dựng nó cũng tranh luận về các giới hạn, liệu xã hội có đủ thời gian đặt câu hỏi trước khi những quyết định quan trọng đã được đưa ra?

Nhưng người quan tâm đến an toàn AI không nhất thiết đồng ý về câu trả lời.

Cần lo cho tương lai — và cả hiện tại

Ngày 30/3, VnExpress đưa tin về những ý kiến trái chiều quanh lá thư. Theo bài báo, nhà nghiên cứu Gary Marcus cho rằng tinh thần cảnh báo là đúng, dù nội dung bức thư chưa hoàn hảo. Trong khi đó, nhà ngôn ngữ học Emily Bender và nhà nghiên cứu Arvind Narayanan lo ngại cách nói về AI có thể thổi phồng khả năng của công nghệ và khiến những tác hại đang hiện hữu khó được chú ý hơn. 4

Sự bất đồng ở đây không đơn giản là một bên quan tâm đến an toàn còn bên kia thì không. Họ đặt trọng tâm vào những câu hỏi khác nhau: Liệu xã hội có đang chuẩn bị đủ cho rủi ro chưa xảy ra? Và liệu những lời cảnh báo về tương lai có làm chúng ta bỏ sót những người đang chịu ảnh hưởng hôm nay?

Đó là hai câu hỏi có thể cùng tồn tại. Một hệ thống có thể giúp người dùng làm việc nhanh hơn, đồng thời tạo ra thông tin sai lệch hoặc khiến họ băn khoăn về dữ liệu cá nhân. Lo ngại về những hệ thống tương lai mạnh hơn cũng không tự động làm các vấn đề hiện tại biến mất.

Khi câu hỏi về dữ liệu trở thành quyết định thực tế

Ngày 30/3, cơ quan bảo vệ dữ liệu Italy, thường được gọi là Garante, đưa ra quyết định hạn chế tạm thời việc OpenAI xử lý dữ liệu của người dùng tại Italy. Ngày 31/3, cơ quan thông báo quyết định và cho biết đã mở cuộc điều tra. 56

Garante nêu những vấn đề cần xem xét, trong đó có thông tin cung cấp cho người dùng và những người có dữ liệu được thu thập, cơ sở pháp lý cho việc xử lý dữ liệu để huấn luyện thuật toán, thông tin cá nhân không chính xác và việc kiểm tra độ tuổi. Cơ quan cũng nhắc đến sự cố dữ liệu ngày 20/3 — sự cố mà Dòng Chảy AI đã đề cập trong kỳ trước. Đây là các vấn đề cơ quan nêu khi điều tra, không nên biến tất cả thành kết luận cuối cùng của vụ việc. 6

OpenAI sau đó cho biết đã vô hiệu hóa ChatGPT tại Italy. 7 Với người muốn tiếp tục dùng công cụ, điều đó đồng nghĩa sự tiện lợi có thể bị gián đoạn. Với người lo ngại về dữ liệu, hành động của cơ quan quản lý đặt một câu hỏi khác lên bàn: công ty phải giải thích và bảo vệ quyền của con người như thế nào trước khi tiếp tục cung cấp dịch vụ?

Lá thư và quyết định tại Italy khác nhau về cả phạm vi lẫn quyền lực. Một nhóm người đưa ra đề nghị về việc huấn luyện các hệ thống tương lai; một cơ quan nhà nước áp dụng biện pháp tạm thời liên quan đến dữ liệu của một dịch vụ đang hoạt động. Không có cơ sở ở đây để nói lá thư đã gây ra quyết định của Italy.

Câu chuyện này liên quan gì đến chúng ta?

Hãy hình dung một giáo viên tại Việt Nam muốn nhờ chatbot gợi ý cách hỗ trợ một học sinh. Đây là tình huống giả định, không phải câu chuyện về một trường hợp được ghi nhận. Công cụ có thể giúp giáo viên tìm ý tưởng. Nhưng trước khi nhập tên, hoàn cảnh gia đình hay thông tin học tập của em, người giáo viên có lý do để dừng lại: mình có cần chia sẻ những chi tiết đó không, và mình biết gì về cách dịch vụ xử lý chúng?

Câu hỏi tương tự có thể xuất hiện với một nhân viên, một chủ cửa hàng nhỏ hay bất kỳ ai dùng AI để suy nghĩ cùng mình. Quyết định của Italy không tự động cho biết pháp luật áp dụng ra sao với người dùng ở Việt Nam. Và một bài báo tiếng Việt về cuộc tranh luận quốc tế cũng không đại diện cho quan điểm của tất cả người Việt. Nhưng những câu hỏi về quyền riêng tư, độ chính xác và trách nhiệm vẫn đáng để mỗi người đặt ra.

Sau tuần ấy, điều gì đã xảy ra?

Nhìn về sau — với thông tin mà người đọc chưa thể biết trong tuần cuối tháng 3 — ngày 12/4/2023, Garante công bố những biện pháp yêu cầu OpenAI thực hiện về minh bạch, quyền của người có dữ liệu và bảo vệ trẻ em. Ngày 28/4/2023, cơ quan cho biết OpenAI đã mô tả các thay đổi và khôi phục quyền truy cập ChatGPT tại Italy. 89

Việc dịch vụ trở lại cho thấy có thể thay đổi cách triển khai sau khi một cơ quan đặt câu hỏi. Nó không chứng minh mọi lo ngại đã được giải quyết. Cũng vậy, những diễn biến sau lá thư không cho phép chúng ta tuyên bố các rủi ro tương lai chắc chắn sẽ xảy ra — hay chắc chắn sẽ không xảy ra.

Tuần cuối tháng 3 năm ấy để lại một câu hỏi chưa có câu trả lời dễ dàng: khi AI ngày càng hữu ích và có ảnh hưởng rộng hơn, ai nên tham gia quyết định chúng ta đi nhanh đến đâu — và những quyền nào cần được bảo vệ trên đường đi?

Tài liệu tham khảo

1. OpenAI — GPT-4 — công bố ngày 14/3/2023, bối cảnh trước kỳ.
2. Future of Life Institute — Pause Giant AI Experiments — thư gốc ghi ngày 22/3/2023; danh sách chữ ký trên trang có thể thay đổi.
3. Reuters qua Kitco — Elon Musk and others urge AI pause — 29/3/2023.
4. VnExpress — Musk và nhiều chuyên gia kêu gọi dừng chạy đua siêu AI — 30/3/2023; bài báo Việt tổng hợp các ý kiến quốc tế.
5. Garante — Danh mục các quyết định chính — liệt kê quyết định ngày 30/3/2023.
6. Garante — Thông báo về ChatGPT — thông cáo ngày 31/3/2023.
7. The Guardian — Italy’s privacy watchdog and ChatGPT — xuất bản lần đầu ngày 31/3/2023; bài đã cập nhật.
8. Garante — Các biện pháp yêu cầu OpenAI thực hiện — 12/4/2023, hậu kỳ.
9. Garante — OpenAI khôi phục ChatGPT tại Italy — 28/4/2023, hậu kỳ.