Khi những người tạo ra AI ngồi cùng những người viết luật

Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 9–15/9/2023

Nếu một công nghệ có thể giúp bạn làm việc nhanh hơn, nhưng cũng có thể thay đổi công việc của bạn, ai nên được tham gia quyết định những giới hạn dành cho nó?

Ngày 13/9/2023, câu hỏi ấy đưa các thượng nghị sĩ Mỹ và một nhóm người có lợi ích rất khác nhau đến cùng một căn phòng ở Washington. Có những cái tên nổi tiếng trong ngành công nghệ. Cũng có đại diện công đoàn, giáo viên, biên kịch và các tổ chức bảo vệ quyền dân sự. Họ đến để bàn về tương lai quản lý trí tuệ nhân tạo — khi sự háo hức với AI đi cùng lo lắng về những hệ quả chưa dễ nhìn thấy. [2] [3]

Cuộc gặp được gọi là AI Insight Forum. Báo chí Việt Nam khi đó cũng theo dõi: ngày 14/9, VietnamPlus đưa tin về cuộc gặp, trong đó có sự tham gia của Liz Shuler, chủ tịch liên đoàn lao động AFL-CIO. Bài báo cho thấy câu chuyện đã đến với độc giả Việt Nam; nó không cho biết người Việt nói chung nghĩ gì về diễn đàn. [1]

Có mặt trong phòng là những ai?

Lãnh đạo phe đa số Thượng viện Chuck Schumer cùng các thượng nghị sĩ thuộc hai đảng tổ chức diễn đàn để tìm hiểu cách Quốc hội nên tiếp cận cơ hội và rủi ro của AI. Theo thông tin từ văn phòng Thượng viện, những người phát biểu có Elon Musk, Mark Zuckerberg và Sam Altman; bên cạnh họ là Liz Shuler, đại diện biên kịch Meredith Stiehm, lãnh đạo công đoàn giáo viên Randi Weingarten và đại diện quyền dân sự Maya Wiley. [2] [3]

Sự hiện diện của họ nhắc chúng ta rằng AI không chỉ là câu chuyện về việc mô hình nào mạnh hơn. Một công ty có thể nhìn thấy cơ hội xây dựng sản phẩm. Một người lao động có thể muốn biết công việc, thu nhập và tiếng nói của mình sẽ thay đổi ra sao. Một tổ chức quyền dân sự có thể quan tâm đến việc công nghệ ảnh hưởng thế nào đến sự công bằng. Đây là những câu hỏi về lợi ích và quyền lực, không phải bằng chứng rằng mọi tác động ấy đã xảy ra với mọi người.

Theo Schumer, khi ông hỏi liệu chính phủ có nên có vai trò trong việc quản lý AI, mọi người trong phòng đều giơ tay. Nhưng đồng ý rằng chính phủ có vai trò không có nghĩa là đã thống nhất về một bộ luật, cơ quan quản lý hay cách bảo vệ cụ thể. Hãng AP đưa tin cuộc thảo luận có sự tham dự của cả giới công nghệ, công đoàn và các tổ chức dân sự; con đường đi từ đồng thuận chung đến quy định chi tiết vẫn khó khăn. [4] [5]

Một cuộc trò chuyện kín, một câu hỏi công khai

Diễn đàn diễn ra sau cánh cửa đóng với báo chí và công chúng. Một số thượng nghị sĩ chỉ trích cách tổ chức đó. Theo The Washington Post, thượng nghị sĩ Elizabeth Warren đặt câu hỏi vì sao báo chí bị ngăn tham dự; các nghị sĩ khác cũng bày tỏ lo ngại về khả năng chất vấn và sự minh bạch. Schumer nói còn có những phiên điều trần và hoạt động công khai khác. [8]

Một cuộc trao đổi kín có thể giúp người tham dự nói chuyện thẳng thắn hơn — đó là một khả năng, không phải điều chúng ta có thể tự xác nhận về cuộc họp này. Đổi lại, công chúng khó tự kiểm tra toàn bộ điều đã được nói. Danh sách người được mời cũng trở thành một câu hỏi quan trọng: có mặt trong phòng không tự bảo đảm mọi nhóm có ảnh hưởng ngang nhau, và không có mặt không có nghĩa là một nhóm không chịu tác động.

Ở đây, câu chuyện không cần một nhân vật phản diện đơn giản. Nhà làm luật cần hiểu công nghệ; người xây dựng công nghệ có kiến thức quan trọng. Nhưng những người có thể chịu tác động từ quyết định về tuyển dụng, thu nhập, thông tin hay quyền riêng tư cũng cần được lắng nghe. Lắng nghe rồi còn cần cách kiểm chứng, tranh luận và giải trình.

Từ diễn đàn đến chính sách: không phải cùng một bước

Chỉ một ngày trước diễn đàn, 12/9/2023, một nhóm thượng nghị sĩ đã giới thiệu dự luật S.2770 về nội dung do AI tạo ra có tính lừa dối nghiêm trọng liên quan đến ứng viên liên bang trong một số quảng cáo nhằm tác động bầu cử hoặc gây quỹ. Đây là một đề xuất được đưa ra trong Thượng viện khi ấy, không phải bằng chứng rằng diễn đàn ngày hôm sau đã tạo ra luật. [6]

Nhìn về sau, ngày 15/5/2024, nhóm làm việc lưỡng đảng của Thượng viện công bố một lộ trình chính sách sau nhiều cuộc gặp và chín diễn đàn AI. Tài liệu nêu những chủ đề mà nhóm cho rằng các ủy ban nên xem xét, từ đổi mới, an toàn đến tác động với người lao động. Một lộ trình là tập hợp định hướng và đề xuất; bản thân nó không phải là đạo luật. Việc ban hành tài liệu cũng không chứng minh mọi vấn đề đã được giải quyết. [7]

Nhìn lại, điều diễn đàn giúp ta thấy không chỉ là mong muốn hành động, mà còn là khoảng cách giữa một lời kêu gọi chung và những lựa chọn khó: ai có trách nhiệm kiểm tra hệ thống, ai chịu trách nhiệm khi có thiệt hại, và người bị ảnh hưởng có thể phản đối một quyết định như thế nào? Đây là những câu hỏi biên tập của Dòng Chảy AI, không phải danh sách các điều khoản đã được thông qua.

Câu chuyện ấy liên quan gì đến mình?

Quyết định của Thượng viện Mỹ không tự trở thành luật Việt Nam. Tuy vậy, nhiều sản phẩm AI được phát triển và sử dụng xuyên biên giới; vì thế, cuộc tranh luận về cách thiết kế và giám sát chúng có thể gợi mở những câu hỏi hữu ích cho người dùng, nhà giáo, người lao động và doanh nghiệp Việt Nam. Mức tác động thực tế tùy từng sản phẩm và quy định; bài viết này không xác định một hệ quả cụ thể tại Việt Nam.

Giả sử một doanh nghiệp sử dụng AI để hỗ trợ tuyển dụng. Người ứng tuyển có thể muốn biết công cụ được dùng ở bước nào, quyết định cuối cùng do ai đưa ra và phải liên hệ ai nếu thông tin của mình bị xử lý sai. Đó là một tình huống minh họa, không phải ví dụ về một doanh nghiệp hay quy định đã được kiểm chứng trong bài.

Khi nghĩ về tương lai AI, mình muốn nhớ đến những chiếc ghế trong căn phòng ngày 13/9: có người tạo ra công nghệ, có người viết chính sách và có người đại diện cho cộng đồng chịu ảnh hưởng. Những tiếng nói ấy được lắng nghe như thế nào — và ai còn thiếu? Có lẽ đó là câu hỏi cần tiếp tục đặt ra, ngay cả sau khi cuộc họp kết thúc.

Tài liệu tham khảo

1. VietnamPlus — Tỷ phú Elon Musk kêu gọi tạo lập cơ chế trọng tài về AI, 14/9/2023; báo Việt đưa tin sự kiện Mỹ.
2. Senator Todd Young — Young, Colleagues Host First AI Insight Forum, 13/9/2023; thông tin từ bên tổ chức.
3. Senator Jack Reed — Reed Attends AI Insight Forum, 13/9/2023; tài khoản của người tham dự và danh sách người phát biểu.
4. Senate Democratic Caucus — Schumer remarks outside the inaugural forum, 13/9/2023; phát biểu của người tổ chức.
5. Associated Press / PBS — AI regulation and Senate tech meeting, 13/9/2023; tường thuật độc lập.
6. GovInfo — S.2770, văn bản dự luật khi được giới thiệu, 12/9/2023; tài liệu lập pháp gốc.
7. Senator Chuck Schumer — Bipartisan Senate AI roadmap, 15/5/2024; bằng chứng sau kỳ, thông cáo của nhóm tổ chức.
8. The Washington Post — Three takeaways from senators’ private AI forum, 14/9/2023; tường thuật và phản ứng đương thời, có thể yêu cầu đăng ký.