Khi một vụ kiện cho thấy AI có thể bịa ra cả những bản án

Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 27/5–2/6/2023

Roberto Mata cho biết ông bị thương ở đầu gối khi một chiếc xe đẩy phục vụ va vào mình trên chuyến bay. Ông kiện hãng hàng không Avianca. Khi phía hãng đề nghị bác vụ kiện vì vấn đề thời hạn, các luật sư của ông cần tìm những phán quyết trước đây để bảo vệ lập luận của mình. [1]

Trong hồ sơ xuất hiện những tên vụ án, trích dẫn và lập luận trông giống tài liệu pháp lý thật. Nhưng phía hãng hàng không không tìm thấy nhiều nguồn được dẫn. Tòa cũng không tìm thấy một số phán quyết. Câu hỏi dần chuyển từ việc một án lệ có giúp được thân chủ hay không sang một điều căn bản hơn: liệu án lệ ấy có tồn tại? [1][3]

Ngày 27 tháng 5 năm 2023, CNN đưa tin rằng ít nhất sáu vụ được dẫn có vẻ là những phán quyết giả. Luật sư Steven Schwartz đã khai rằng ông sử dụng ChatGPT trong quá trình nghiên cứu. Tại thời điểm ấy, phiên điều trần về khả năng áp dụng chế tài vẫn còn ở phía trước; đó chưa phải kết luận xử phạt cuối cùng. [1]

Ngày 29 tháng 5, câu chuyện xuất hiện trên báo Việt Nam. Znews kể lại việc luật sư tin vào thông tin do chatbot cung cấp mà không kiểm chứng. Bài báo cho thấy vấn đề đã đến với độc giả Việt, nhưng cách đặt tít dự đoán sự nghiệp của ông bị mất không đủ để chúng ta kết luận điều đó đã xảy ra. [2]

Một câu hỏi, rồi một câu trả lời tưởng như chắc chắn

ChatGPT có thể tạo ra câu chữ theo yêu cầu. Điều đó không bảo đảm một vụ án, con số hay nguồn tham khảo trong câu trả lời là có thật. Trong vụ Mata, theo hồ sơ được tòa xem xét sau đó, khi luật sư hỏi lại về tính xác thực của một số nguồn, chatbot vẫn trả lời theo hướng xác nhận chúng. Hỏi lại cùng công cụ vì thế không thay thế việc tìm bản gốc trong một nguồn độc lập đáng tin cậy. [3]

Điều đáng chú ý là sai sót không dừng lại ở một câu trả lời trên màn hình. Thông tin ấy đi vào hồ sơ gửi tòa, rồi tiếp tục được bảo vệ sau khi bị chất vấn. Một tài liệu nhìn có vẻ đầy đủ — tên vụ án, số hiệu, trích dẫn — có thể khiến người đọc tưởng rằng công việc xác minh đã được thực hiện. Hình thức thuyết phục và bằng chứng có thể là hai chuyện khác nhau. [3]

Không phải vì vậy mà mọi công cụ AI đều vô ích trong công việc. Một công cụ có thể giúp gợi câu hỏi hoặc sắp xếp bản nháp; con người vẫn cần kiểm tra nguồn và chịu trách nhiệm cho nội dung mình nộp. Đó là một bài học thực hành rút ra từ vụ việc, không phải kết luận rằng mọi câu trả lời của chatbot đều sai.

Điều tòa kết luận sau tuần ấy

Ngày 22 tháng 6 năm 2023, sau phiên điều trần ngày 8 tháng 6, thẩm phán P. Kevin Castel ban hành quyết định về chế tài. Tòa kết luận hai luật sư và công ty luật đã nộp các phán quyết không tồn tại và tiếp tục bảo vệ chúng sau khi tính xác thực bị đặt câu hỏi. Tòa áp dụng khoản phạt chung 5.000 USD đối với hai luật sư và công ty, cùng các yêu cầu thông báo. [3][4]

Đây là diễn biến sau khoảng thời gian bài viết nhìn lại. Tòa không nói rằng chỉ riêng việc dùng AI là sai: quyết định phân biệt việc sử dụng công cụ với trách nhiệm bảo đảm tính chính xác của hồ sơ và cách luật sư phản ứng khi nguồn bị nghi ngờ. Tòa cũng đánh giá lời khai tháng 5 rằng ChatGPT chỉ “bổ trợ” nghiên cứu là gây hiểu lầm, dựa trên bằng chứng tại phiên điều trần sau đó. [3]

Với người đọc Việt Nam, bối cảnh tòa án Mỹ có những quy tắc riêng; không nên áp nguyên xi kết luận pháp lý ấy cho Việt Nam. Nhưng câu hỏi kiểm chứng quen thuộc hơn nhiều: nếu AI đưa cho bạn tên một báo cáo để dùng trong bài tập, đề xuất kinh doanh hay bài viết, bạn có thể mở được báo cáo gốc và kiểm tra nội dung nó thực sự nói gì không?

Vụ kiện bắt đầu với một người muốn tòa lắng nghe khiếu nại của mình. Câu chuyện về AI sau đó nhắc chúng ta rằng một câu trả lời có vẻ tự tin vẫn cần một con đường quay về bằng chứng — nhất là khi quyết định của con người khác phụ thuộc vào nó.

Tài liệu tham khảo

[1] CNN qua KRDO, 27/05/2023: tường thuật đương thời về hồ sơ và phiên điều trần dự kiến.
[2] Znews, 29/05/2023: báo Việt Nam tường thuật vụ việc; tiêu đề dự đoán sự nghiệp không được coi là kết luận đã xác minh.
[3] Tòa án liên bang Southern District of New York, Mata v. Avianca, quyết định về chế tài ngày 22/06/2023, bản đăng trên Justia. Nguồn gốc; ngoài kỳ.
[4] TTXVN/VietnamPlus, 23/06/2023: tường thuật quyết định chế tài; ngoài kỳ.