Khi một thành phố đặt câu hỏi cho AI

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI

Nhìn lại tuần từ ngày 24 đến ngày 30 tháng 12 năm 2022. Những diễn biến trước và sau tuần này được ghi rõ thời điểm.

Một khu vực trên bản đồ hiện lên như nơi có nguy cơ xảy ra vi phạm xây dựng. Sau dấu hiệu ấy, ai sẽ kiểm tra? Và liệu một cảnh báo có đủ để kết luận một ngôi nhà được xây dựng sai quy định?

Ngày 27 tháng 12 năm 2022, tại một hội thảo ở TP.HCM, ông Vũ Chí Kiên, Phó Chủ tịch UBND quận Bình Tân, giới thiệu một công cụ hỗ trợ theo dõi trật tự xây dựng. Theo lời ông được VnExpress thuật lại, công cụ dùng dữ liệu hình ảnh và học sâu để chỉ ra những khu vực có nguy cơ. Nhưng ông cũng nói rõ: mô hình không xác định được công trình vi phạm. Công việc kiểm tra vẫn cần đến con người. 1

Cũng tại hội thảo ấy, TP.HCM đưa ra một lời mời rộng hơn: các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp có thể giúp thành phố tìm lời giải cho mười bài toán ứng dụng AI hay không? Từ hồ sơ hành chính, rác thải đến giao thông, những câu hỏi được đặt ra đều liên quan tới đời sống đô thị. 2

Nếu ở những phần trước chúng ta hỏi có nên tin một câu trả lời do AI tạo ra, thì ở đây câu hỏi bước ra khỏi màn hình: khi AI đưa ra một dấu hiệu cho cơ quan công quyền, điều gì cần xảy ra trước khi dấu hiệu ấy ảnh hưởng đến người dân?

Từ những hình ảnh trên cao đến một lời cảnh báo

Theo bài báo ngày 28 tháng 12 của VnExpress, giải pháp Bình Tân được xây dựng với sự phối hợp của Trung tâm Công nghệ thông tin thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường TP.HCM. Hệ thống kết hợp nhiều lớp dữ liệu, trong đó có ảnh chụp từ trên không và thông tin về công trình, quy hoạch. Mô hình học sâu được huấn luyện để hỗ trợ nhận diện những khu vực có công trình ở vị trí có nguy cơ vi phạm. 1

Có thể hình dung đây như một cách giúp người kiểm tra biết nên chú ý đến đâu trước. Nhưng “cần chú ý” và “đã vi phạm” là hai điều khác nhau. Một hình ảnh có thể thiếu chi tiết; dữ liệu có thể không được cập nhật kịp thời; và kết luận về một công trình cần được đối chiếu với hồ sơ và thực tế. Đây là những lý do để thận trọng, không phải khẳng định rằng mô hình Bình Tân đã mắc một lỗi cụ thể.

Theo ông Kiên, phần mềm đã được triển khai từ tháng 10 năm 2022, tức trước tuần chúng ta đang nhìn lại. Ông cho biết nó giúp cán bộ phát hiện nhiều công trình vi phạm. Đó là đánh giá được người phụ trách địa phương đưa ra; bài báo không cung cấp phép đo độc lập về độ chính xác, số cảnh báo sai hay mức tiết kiệm thời gian. 1

Cũng theo bài báo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy nhận thấy việc nhận dạng nhà cửa từ ảnh trên không và ảnh vệ tinh có giới hạn, một phần vì dữ liệu không được cập nhật thường xuyên. Khi dữ liệu chưa theo kịp đời sống, một kết quả trông rõ ràng trên màn hình có thể chưa kể hết câu chuyện. 1

Mười bài toán cho một thành phố

Tại hội thảo ngày 27 tháng 12, Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông TP.HCM Lâm Đình Thắng công bố mười bài toán AI trọng tâm để các trường, viện và doanh nghiệp nghiên cứu. Đây là mười bài toán được nêu để tìm giải pháp; việc công bố không có nghĩa cả mười đã được giải quyết. Chúng là những vấn đề thành phố muốn mời gọi cộng đồng tìm cách giải quyết. 2

Một bài toán liên quan đến hồ sơ: liệu công nghệ có thể giúp nhận dạng, trích xuất thông tin và hỗ trợ xử lý văn bản hành chính? Một bài toán khác liên quan đến giao thông: liệu dữ liệu có thể giúp dự báo nhu cầu đi lại và hỗ trợ vận hành đường sắt đô thị? Thành phố cũng nêu khả năng dùng chatbot hoặc công cụ trả lời tự động để hỗ trợ tiếp nhận phản ánh qua tổng đài 1022. 2

Đằng sau mỗi đề xuất là một câu hỏi quen thuộc. Người làm thủ tục muốn biết hồ sơ của mình đang ở đâu. Người đi lại muốn chờ ít hơn. Người gửi phản ánh muốn được lắng nghe và nhận câu trả lời hữu ích. AI có thể được kỳ vọng hỗ trợ những việc ấy, nhưng một kỳ vọng chưa tự nó chứng minh dịch vụ sẽ nhanh hơn hay công bằng hơn.

Ngay trong cuộc thảo luận năm 2022, các đại biểu cũng nói đến những trở ngại. Theo báo Pháp Luật TP.HCM, lãnh đạo thành phố nêu nhu cầu cải thiện nhân lực và hạ tầng; việc tạo lập, kết nối và sử dụng dữ liệu giữa các cơ quan vẫn là một thách thức. 3

Điều này quan trọng vì một công cụ dù được giới thiệu ấn tượng đến đâu vẫn cần thông tin phù hợp, người vận hành hiểu giới hạn của nó và quy trình xử lý sau khi có kết quả. Nếu một người dân nhận câu trả lời sai từ hệ thống hỗ trợ, ai có thể giúp họ kiểm tra lại? Nếu một hồ sơ bị đánh dấu bất thường, ai xem xét trước khi đưa ra quyết định? Đây là những câu hỏi mà câu chuyện đặt ra; các nguồn chúng ta có chưa cho biết đầy đủ câu trả lời cho từng hệ thống.

Hai năm sau, câu hỏi chưa khép lại

Nhìn lại bằng thông tin xuất hiện sau đó, ngày 3 tháng 7 năm 2024, báo Công Thương phản ánh về các công trình vi phạm trật tự xây dựng vẫn tồn tại ở Bình Tân. Bài báo cho thấy vấn đề quản lý xây dựng rộng hơn tiếp tục là mối quan tâm sau hội thảo năm 2022. 4

Nhưng chúng ta không thể từ đó kết luận công cụ AI được giới thiệu năm 2022 đã thất bại, gây ra các vi phạm, hay vẫn được sử dụng vào thời điểm bài báo năm 2024 xuất hiện. Nguồn sau này không phải là một cuộc đánh giá tác động của công cụ ấy.

Tương tự, việc thành phố công bố mười bài toán cho thấy một hướng tìm kiếm giải pháp vào cuối năm 2022. Với những bằng chứng hiện có, mình chưa thể nói tất cả mười bài toán đã được giải quyết hay đo được chúng đã thay đổi cuộc sống người dân đến đâu.

Ai kiểm tra câu trả lời?

Trong chương trước, một người thầy phải tự hỏi bài làm do AI tạo ra cho biết điều gì về việc học. Trước đó nữa, một cộng đồng lập trình phải cân nhắc những câu trả lời nghe có vẻ hợp lý nhưng có thể sai.

Câu chuyện ở TP.HCM đặt câu hỏi ấy trong một không gian khác. Một tín hiệu từ AI có thể giúp con người chú ý nhanh hơn. Nhưng ý nghĩa của tín hiệu còn phụ thuộc vào dữ liệu, cách kiểm tra và quyết định tiếp theo của những người chịu trách nhiệm.

Với người dân, điều đáng quan tâm không chỉ là thành phố có dùng AI hay không. Câu hỏi tiếp theo là: công cụ ấy giúp ích như thế nào, ai kiểm tra khi nó sai, và người chịu ảnh hưởng có thể được lắng nghe ra sao?

Tài liệu tham khảo

1. VnExpress — Quận đông dân nhất TP HCM quản lý trật tự xây dựng bằng AI, 28/12/2022.
2. Trung tâm Báo chí TP.HCM — TPHCM công bố 10 bài toán trí tuệ nhân tạo đặt hàng nghiên cứu, 28/12/2022.
3. Pháp Luật TP.HCM — Dùng trí tuệ nhân tạo phát triển siêu đô thị TP.HCM, 28/12/2022.
4. Báo Công Thương — Vì sao hàng trăm công trình, nhà trọ vi phạm trật tự xây dựng ngang nhiên tồn tại?, 03/07/2024.