Khi một tạp chí ngập bản thảo AI, ai sẽ bị bỏ lại phía sau?

Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 30/9–6/10/2023

Hãy tưởng tượng bạn vừa hoàn thành truyện ngắn đầu tiên. Bạn dành nhiều buổi tối để sửa từng đoạn, rồi gửi bản thảo tới một tạp chí mở cửa cho mọi người. Ở phía bên kia màn hình, người biên tập phải tìm câu chuyện của bạn giữa hàng trăm bài gửi đáng ngờ.

Đây là tình huống minh họa, không phải cuộc phỏng vấn một tác giả Việt Nam. Nhưng nó đưa chúng ta đến một câu hỏi rất thật: khi việc tạo và gửi nội dung trở nên dễ dàng hơn, ai sẽ có thời gian đọc — và ai có thể bị loại nhầm?

Ngày 4/10/2023, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) tổ chức một buổi thảo luận trực tuyến về AI tạo sinh và kinh tế sáng tạo. Trong số những người tham gia có Neil Clarke, nhà xuất bản kiêm biên tập viên tạp chí khoa học viễn tưởng Clarkesworld. Ông mang tới câu chuyện về một hộp thư quá tải và những lựa chọn khó khăn đằng sau nó. Buổi thảo luận nhằm lắng nghe kinh nghiệm và quan ngại; bản thân sự kiện không phải một phán quyết hay đạo luật mới. [2] [3]

Trước buổi thảo luận: một cánh cửa tạm đóng

Clarkesworld có một chính sách quan trọng: mở nhận bản thảo để tìm cả những tiếng nói mới từ nhiều nơi. Nhưng ngày 20/2/2023, nhiều tháng trước tuần nhìn lại, tạp chí tạm ngừng nhận bài.

Trong cuộc phỏng vấn với NPR ba ngày sau, Clarke nói đến thời điểm đóng cổng, tạp chí đã nhận khoảng 700 bài ông coi là hợp lệ và 500 bài ông xác định do máy viết. Tuổi Trẻ cũng đưa tin về sự việc ngày 26/2. Những con số này dựa trên phân loại của tạp chí; Clarke không công bố đầy đủ cách nhận diện nên người ngoài không thể kiểm toán từng bản thảo từ các nguồn này. [1] [4]

Theo lời Clarke tại FTC, tạp chí đã có quy định không nhận bài viết bằng AI trước khi làn sóng ấy xảy ra. Ông cho rằng vấn đề trước mắt không chỉ là chất lượng từng câu chuyện, mà còn là tốc độ và số lượng bài gửi. Ông cũng liên hệ nhiều bài gửi với các nội dung trên mạng hứa hẹn kiếm tiền nhanh bằng AI — đây là nhận định của Clarke về nguồn gốc một phần dòng bài, không phải kết luận về mọi người sử dụng AI. [3]

Một công cụ có thể giúp một người tìm ý tưởng hoặc diễn đạt suy nghĩ. Cũng công cụ ấy có thể được dùng để tạo nhiều bài gửi trái quy định của nơi nhận. Hai khả năng đó không giống nhau; câu chuyện này không chứng minh mọi tác phẩm có AI hỗ trợ đều thiếu giá trị.

Khi chiếc bộ lọc cũng có thể sai

Tại buổi thảo luận tháng 10, Clarke kể tạp chí đã mở lại cổng nhận bài, nhưng cuộc đối phó với các bài đáng ngờ vẫn tiếp diễn. Ông nói những công cụ phát hiện mà mình thử có cả trường hợp đánh dấu nhầm văn bản của người lẫn bỏ sót văn bản do AI tạo. Ông cũng nói khối lượng công việc của mình đã tăng gấp đôi do phải xem xét bài gửi và duy trì hệ thống. Đó là trải nghiệm do Clarke tự báo cáo, không phải một phép đo độc lập cho toàn ngành. [3]

Một nghiên cứu công bố tháng 7/2023 đặt thêm cơ sở cho nỗi lo về việc nhận nhầm. Nhóm nghiên cứu đánh giá bảy công cụ trên các mẫu bài viết tiếng Anh, bao gồm bài TOEFL của người viết không dùng tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ và bài của học sinh Mỹ. Trong mẫu nghiên cứu, các công cụ thường nhầm bài của nhóm đầu là do AI tạo. Mẫu, thể loại và công cụ đều có giới hạn: kết quả không chứng minh tỷ lệ sai cho người Việt, tiếng Việt hay mọi bộ phát hiện hiện nay. [5]

Điều ấy đặt người nhận bài trước một bài toán khó. Nếu tin tuyệt đối vào một con số từ máy phát hiện, họ có thể gây bất công cho tác giả. Nếu xem xét mọi thứ bằng tay, họ phải tìm đủ thời gian và nhân lực. Còn nếu đóng cổng hay đặt thêm rào cản, một người mới ở xa có thể mất cơ hội trước khi tác phẩm được đọc. Đây là phân tích về những đánh đổi có thể xảy ra, không phải kết quả nghiên cứu đo lường riêng tại Việt Nam.

Không chỉ một tạp chí

Ở cùng buổi thảo luận, đại diện người viết, diễn viên, nhạc sĩ và các lĩnh vực khác cũng nêu lo ngại về việc tác phẩm, giọng nói hoặc hình ảnh của họ có thể được dùng theo những cách họ không kiểm soát. Một số người thừa nhận AI có thể hỗ trợ công việc sáng tạo, đồng thời muốn có tiếng nói rõ hơn về sự đồng ý và điều kiện sử dụng. Những ý kiến này phản ánh những người được mời tham gia, không đại diện cho tất cả nghệ sĩ hay mọi công ty AI. [2] [3]

Tuần trước, chúng ta nhìn vào thỏa thuận của biên kịch Hollywood và câu hỏi ai quyết định cách AI được dùng trong công việc. Lần này, cánh cửa nhận bản thảo dẫn tới một câu hỏi khác: làm thế nào để một không gian vẫn mở cho người mới khi khả năng tạo nội dung tăng nhanh? Một hợp đồng có thể giải quyết một số điều kiện lao động trong phạm vi của nó; nó không tự giải quyết bài toán của mọi tạp chí.

Nhìn lại sau tuần đó

Tháng 12/2023, nhân viên FTC công bố báo cáo tóm tắt các vấn đề được nêu tại buổi thảo luận. Cơ quan cho biết nhiều mối quan ngại nằm ngoài phạm vi thẩm quyền của mình; báo cáo ghi nhận ý kiến và hướng theo dõi, không tuyên bố mọi tranh chấp đã được giải quyết. [6]

Đến 29/10/2024, Chicago Review of Books đưa tin dòng bài gửi kiểu này vẫn tiếp diễn. Theo bài báo, Clarkesworld đã dùng một bộ lọc để chuyển các bài nghi vấn xuống cuối hàng đợi nhưng vẫn đọc chúng vì bộ lọc có thể sai. Đây là một phương án được báo ghi nhận tại thời điểm đó, không phải bằng chứng rằng mọi bài đều được phân loại chính xác hay tình trạng hiện nay vẫn như vậy. [7]

Một câu hỏi dành cho Việt Nam

Một cuộc thi viết ở Việt Nam có thể gặp bài toán tương tự — nhưng đó là giả định, không phải sự việc Dòng Chảy AI đã xác minh. Nếu là người tổ chức, bạn sẽ cần giải thích quy định sử dụng AI như thế nào? Một kết quả từ công cụ phát hiện có đủ để loại bài, hay tác giả cần cơ hội được xem xét lại?

Công nghệ có thể giúp nhiều người bắt đầu viết. Đồng thời, những nơi tiếp nhận tác phẩm cần đủ khả năng và quy trình công bằng để lắng nghe họ. Câu hỏi không chỉ là có bao nhiêu nội dung được tạo ra, mà còn là ai có cơ hội được đọc và được đối xử công bằng.

Tài liệu tham khảo

1. Tuổi Trẻ — Thế giới chữ nghĩa đảo lộn vì AI, 26/2/2023; báo Việt Nam về sự kiện trước tuần nhìn lại.
2. FTC — Creative Economy and Generative AI, sự kiện 4/10/2023; chương trình và danh sách tham gia.
3. FTC — Biên bản thảo luận, 4/10/2023; phát biểu gốc, đặc biệt trang 9–10.
4. NPR qua VPM — Sci-Fi magazine stops submissions, 23/2/2023; phỏng vấn Clarke, bối cảnh trước kỳ.
5. Liang và cộng sự — GPT detectors are biased against non-native English writers, phiên bản 10/7/2023; nghiên cứu có giới hạn mẫu và ngôn ngữ.
6. FTC — Staff report on AI and creative fields, tháng 12/2023; nguồn sau tuần nhìn lại.
7. Chicago Review of Books — AI Is Fueling a Science Fiction Scam, 29/10/2024; tường thuật sau kỳ.
8. Microsoft Bing — DALL-E 3 available in Bing Chat and Bing.com/create, 3/10/2023; nguồn cho lựa chọn biên tập so sánh, không được dùng làm bằng chứng cho Clarkesworld.