Khi hai phòng thí nghiệm gặp nhau: Ai đứng sau những câu trả lời của AI?

Hành Trình AI · Tuần 15–21/04/2023

Hãy tưởng tượng một sinh viên ở Việt Nam đang chuẩn bị cho kỳ thi. Bạn mở một trợ lý AI, gõ câu hỏi về một khái niệm khó và nhận được lời giải chỉ sau vài giây.

Trên màn hình, trải nghiệm ấy thật đơn giản: một câu hỏi, một câu trả lời. Nhưng phía sau là một hành trình phức tạp hơn nhiều: những nhà nghiên cứu lựa chọn cách xây dựng mô hình, những kỹ sư vận hành hệ thống máy tính và những người quyết định công nghệ nào sẽ được đưa đến người dùng.

Câu chuyện của tuần này bắt đầu bằng một quyết định ở nơi mà phần lớn chúng ta không nhìn thấy: phòng nghiên cứu AI.

Ngày 20/04/2023, Sundar Pichai, CEO Google, thông báo kết hợp nhóm Brain thuộc Google Research với DeepMind để thành lập một đơn vị mang tên Google DeepMind. Demis Hassabis, người đồng sáng lập DeepMind, giữ vai trò lãnh đạo đơn vị mới. 12

Đó không phải là một ứng dụng mới mà mọi người có thể tải về ngay hôm ấy. Đó là một thay đổi trong cách Google tổ chức những người xây dựng công nghệ có thể xuất hiện trong các sản phẩm tương lai.

Hai nhóm, một quyết định

Trước khi hợp nhất, Brain là một nhóm nghiên cứu AI của Google. DeepMind được thành lập tại Anh năm 2010 và được Google mua lại năm 2014. Cả hai đã đóng góp cho những hướng nghiên cứu khác nhau; chẳng hạn, DeepMind được biết đến với AlphaGo, còn các nhà nghiên cứu Google đã góp phần phát triển kiến trúc Transformer — một nền tảng quan trọng cho nhiều mô hình AI hiện đại. 13

Một mô hình AI có thể hiểu đơn giản là hệ thống được xây dựng qua quá trình học từ dữ liệu để thực hiện những việc như nhận diện thông tin hay tạo văn bản. Để tạo ra và vận hành các mô hình lớn, nhà nghiên cứu cần kiến thức, dữ liệu, thời gian và rất nhiều năng lực tính toán.

Theo Pichai và Hassabis, việc tập hợp các nhóm cùng nguồn lực điện toán và hạ tầng của Google sẽ giúp họ phối hợp tốt hơn, tăng tốc tiến bộ và xây dựng AI có trách nhiệm. 12

Đó là tầm nhìn Google trình bày vào thời điểm công bố. Một lời hứa về tốc độ hay trách nhiệm không tự chứng minh rằng mọi sản phẩm sau này sẽ chính xác, an toàn hoặc phù hợp với tất cả mọi người.

Tại sao quyết định này xuất hiện lúc ấy?

Đến tháng 04/2023, AI tạo sinh đã trở thành tâm điểm cạnh tranh. Reuters đưa tin về quyết định hợp nhất trong bối cảnh Google đối mặt với cuộc đua cùng các đối thủ, trong đó có Microsoft và các hệ thống như ChatGPT. 4

Với Google, gom các nhóm nghiên cứu lại có thể là cách giúp chuyên gia chia sẻ ý tưởng và sử dụng nguồn lực chung hiệu quả hơn. Nhưng có một câu hỏi khác: nếu ngày càng nhiều công nghệ quan trọng được xây dựng bên trong một số công ty có khả năng chi trả cho những hệ thống tính toán khổng lồ, xã hội sẽ đánh giá và chất vấn các quyết định của họ như thế nào?

Đây là câu hỏi về quyền lực và sự giám sát, không phải kết luận rằng riêng việc hợp nhất đã gây ra một thiệt hại cụ thể. Một phòng nghiên cứu có thể tạo ra công cụ hữu ích, đồng thời vẫn cần được đặt câu hỏi về độ chính xác, dữ liệu và những rủi ro có thể xảy ra.

Những câu hỏi ấy cũng gần gũi với sinh viên trong ví dụ đầu bài. Nếu AI giải thích sai một khái niệm, ai giúp bạn nhận ra? Nếu bạn đưa thông tin riêng tư vào một dịch vụ, dữ liệu đó được xử lý ra sao? Và khi công ty nói một hệ thống an toàn, người ngoài có thể kiểm tra tuyên bố ấy đến mức nào?

Góc nhìn từ Việt Nam

Ngày 21/04/2023, báo Thanh Niên đưa tin về việc Google hợp nhất hai nhóm và đặt diễn biến này trong bối cảnh cạnh tranh AI. 3 Một ngày trước đó, thông báo của Google có thể nghe như tin tức dành riêng cho giới công nghệ; trên thực tế, những quyết định nghiên cứu như vậy có khả năng ảnh hưởng đến các công cụ mà người học và người làm việc sử dụng sau này.

Nhưng chúng ta cần giữ sự thận trọng. Một bài báo tiếng Việt cho thấy sự kiện đã được đưa tin tại Việt Nam; nó không cho biết người Việt nói chung nghĩ gì, cũng không đo được ảnh hưởng của quyết định ấy đối với họ. Câu chuyện về sinh viên ở đầu bài là một tình huống giả định, không phải cuộc phỏng vấn.

Với người dùng, điều thiết thực là tiếp tục kiểm tra các thông tin quan trọng, nhất là khi câu trả lời ảnh hưởng đến học tập, công việc hay quyết định cá nhân. Một trợ lý có thể giúp đặt câu hỏi rõ hơn; trách nhiệm đánh giá câu trả lời vẫn cần có con người.

Nhìn lại từ những gì diễn ra sau đó

Vào tuần 15–21/04/2023, Google mới công bố quyết định hợp nhất. Không thể dùng những điều xảy ra về sau để nói rằng một mô hình mới đã xuất hiện ngay trong tuần ấy.

Ngày 06/12/2023, Google giới thiệu họ mô hình Gemini. Công ty mô tả đây là bước hiện thực hóa đầu tiên của tầm nhìn khi thành lập Google DeepMind. Đó là cách Google kể về mối liên hệ này; thông báo không chứng minh rằng việc hợp nhất là nguyên nhân duy nhất tạo ra Gemini. 5

Ngày 11/12/2024, Google tiếp tục giới thiệu Gemini 2.0. Vào thời điểm công bố, phạm vi tiếp cận khác nhau giữa các tính năng và nhóm người dùng. 6 Những mốc đó cho thấy công việc tiếp tục phát triển sau năm 2023, nhưng không tự cho biết công cụ hoạt động tốt thế nào bằng tiếng Việt hay người Việt sử dụng chúng ra sao hôm nay.

Khi nhìn lại, quyết định tháng 04/2023 nhắc mình rằng một câu trả lời xuất hiện trên màn hình không đến từ hư không. Phía sau nó là những lựa chọn về nghiên cứu, nguồn lực và trách nhiệm.

Và khi AI trở thành một phần quen thuộc hơn của cuộc sống, có lẽ câu hỏi đáng giữ lại là: Ai xây dựng những công cụ này, và chúng ta có thể đặt câu hỏi với họ như thế nào?

Tài liệu tham khảo

1. Google, Sundar Pichai, “Google DeepMind: Bringing together two world-class AI teams”, 20/04/2023.
2. Google DeepMind, Demis Hassabis, “Announcing Google DeepMind”, 20/04/2023.
3. Thanh Niên, “Google hợp nhất hai nhóm AI thành Google DeepMind”, 21/04/2023.
4. Reuters, “Alphabet to combine AI research units Google Brain, DeepMind”, 20/04/2023.
5. Google, “Introducing Gemini: our largest and most capable AI model”, 06/12/2023.
6. Google, “Introducing Gemini 2.0: our new AI model for the agentic era”, 11/12/2024.