Khi công cụ tìm kiếm bắt đầu trả lời, chúng ta nên tin đến đâu?

Một câu hỏi xuất hiện trong phần giới thiệu công cụ AI mới của Google: Có thể kể cho một đứa trẻ chín tuổi nghe những khám phá nào của kính thiên văn James Webb?

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI

Nhìn lại tuần từ ngày 4 đến ngày 10 tháng 2 năm 2023. Những diễn biến ngoài tuần này được ghi rõ thời điểm.

Đó là kiểu câu hỏi nảy sinh từ sự tò mò. Người hỏi không chỉ muốn biết một sự kiện; họ còn muốn tìm cách giải thích một khám phá lớn cho người khác hiểu.

Bard, dịch vụ AI được Google giới thiệu vào tháng 2 năm 2023, đưa ra một số gợi ý. Trong đó có một câu nói rằng kính James Webb đã chụp những bức ảnh đầu tiên về một hành tinh bên ngoài hệ Mặt Trời. Ngày 8 tháng 2, Reuters chỉ ra thông tin này không chính xác. Theo NASA, một hình ảnh như vậy đã được chụp từ năm 2004 bằng Kính thiên văn Rất Lớn của Đài thiên văn Nam Âu. 1 2

Câu hỏi trong phần trình diễn là có thật. Còn đứa trẻ chín tuổi ở đây là đối tượng được nêu trong câu hỏi; chúng ta không biết có một cuộc trò chuyện gia đình cụ thể nào đằng sau nó.

Một lỗi trong một bản trình diễn không cho biết mọi câu trả lời của Bard đều sai. Nhưng vào tuần mà các công ty công nghệ lớn bắt đầu giới thiệu tham vọng mới cho AI và tìm kiếm, lỗi ấy làm nổi bật một câu hỏi: nếu một công cụ có thể trả lời rất tự nhiên, chúng ta sẽ kiểm tra câu trả lời bằng cách nào?

Từ danh sách đường dẫn đến một cuộc đối thoại

Trước đó, tìm kiếm trên mạng thường bắt đầu bằng vài từ khóa. Công cụ trả về danh sách kết quả; người dùng chọn một trang, đọc, rồi có thể quay lại tìm tiếp. Những công cụ tìm kiếm cũng đã hiển thị các đoạn thông tin trực tiếp trên trang kết quả từ trước, nên việc nhìn thấy câu trả lời ở đó không hoàn toàn mới.

Điều được các công ty nhấn mạnh trong tháng 2 năm 2023 là khả năng tiến thêm một bước: tạo ra câu trả lời bằng ngôn ngữ tự nhiên, tổng hợp thông tin và cho phép người dùng hỏi tiếp như trong một cuộc trò chuyện.

Ngày 6 tháng 2, Giám đốc điều hành Google Sundar Pichai giới thiệu Bard, một dịch vụ AI hội thoại thử nghiệm dựa trên mô hình ngôn ngữ LaMDA. Google cho biết hãng mở công cụ cho nhóm người thử nghiệm được tin cậy và dự định mở rộng cho công chúng trong những tuần sau. Cũng trong thông báo ấy, Google nói về kế hoạch đưa các tính năng AI có khả năng tổng hợp thông tin vào công cụ tìm kiếm. Bard và những tính năng được đề xuất cho Google Search là hai điều cần phân biệt. 3

Sáng ngày 7 tháng 2 theo giờ Việt Nam, VnExpress và Znews đưa tin về Bard, đặt nó trong bối cảnh sự chú ý dành cho ChatGPT và cuộc cạnh tranh giữa các công ty. Những bài báo này cho thấy câu chuyện đã đến với độc giả báo chí Việt Nam; chúng không cho chúng ta biết toàn bộ người dùng Việt Nam khi đó nghĩ gì. 4 5

Ngày 7 tháng 2 tại Mỹ, Microsoft công bố Bing và trình duyệt Edge tích hợp AI. Hãng mô tả một trải nghiệm có thể hỗ trợ tìm kiếm, trả lời, trò chuyện và tạo nội dung. Microsoft Việt Nam đăng thông báo tiếng Việt vào ngày 8 tháng 2. 6 7

Lời hứa ấy hấp dẫn: thay vì tự mở nhiều trang để ghép các mảnh thông tin, người dùng có thể bắt đầu bằng một câu hỏi phức tạp hơn, nhận bản tổng hợp rồi hỏi tiếp. Nhưng thông báo không có nghĩa là mọi người đã được sử dụng đầy đủ ngay lập tức. Reuters cho biết Bing mới lúc đó ở dạng xem trước hạn chế trên máy tính, với các câu hỏi mẫu và danh sách chờ cho quyền truy cập rộng hơn. Các nguồn mình tìm được chưa xác lập rõ phạm vi truy cập của tài khoản Việt Nam trong tuần đó. 8

Một câu trả lời có dẫn nguồn có đủ chưa?

Trong một phần trước của Hành Trình AI, chúng ta đã gặp câu hỏi về độ tin cậy khi cộng đồng lập trình Stack Overflow đối mặt với những câu trả lời do AI tạo ra: chúng có thể trôi chảy nhưng vẫn sai.

Tháng 2 năm 2023, câu hỏi ấy bước sang một không gian khác. Khi AI được đặt cạnh kết quả tìm kiếm, người dùng có thể hy vọng rằng việc kết nối với thông tin trên mạng sẽ giúp câu trả lời hữu ích và dễ kiểm chứng hơn. Microsoft cho biết Bing mới sẽ dẫn nguồn để người đọc có thể tìm hiểu thêm. 8

Một đường dẫn là điểm khởi đầu hữu ích. Nó cho phép mình mở nguồn và xem thông tin ban đầu. Nhưng sự hiện diện của đường dẫn không tự bảo đảm rằng nguồn đáng tin, rằng nó nói đúng điều bản tóm tắt khẳng định, hay rằng câu trả lời đã trình bày đầy đủ bối cảnh.

Trường hợp kính James Webb cho thấy vì sao bước kiểm tra ấy quan trọng. Câu trả lời trong bản trình diễn gắn với một chủ đề khoa học có thật; sai sót nằm ở một chi tiết có thể kiểm tra được: bức ảnh đầu tiên được chụp khi nào và bằng thiết bị nào. Với một người đang tìm câu chuyện để kể cho trẻ em, sự nhầm lẫn đó có thể dễ bị bỏ qua nếu câu văn nghe đủ thuyết phục.

Cuộc đua lớn hơn, câu hỏi vẫn còn đó

Google và Microsoft không phải những công ty duy nhất muốn khám phá hướng đi này. Ngày 7 tháng 2, Reuters đưa tin Baidu tại Trung Quốc cho biết công ty dự kiến hoàn tất thử nghiệm nội bộ chatbot Ernie Bot vào tháng 3. Đó là kế hoạch được công bố trong tuần, không phải bằng chứng công cụ đã ra mắt hay hoạt động tốt vào thời điểm ấy. 9

Nhìn từ sau tuần lịch sử này, bức tranh trở nên rõ hơn nhưng không đơn giản hơn. Ngày 19 tháng 2 năm 2023, VnExpress đưa tin về những trường hợp Bing AI cũng trả lời sai hoặc có phản ứng bất thường. Vì vậy, câu chuyện không thể thu gọn thành việc một công ty sai còn công ty kia đã giải quyết được vấn đề. 10

Sau đó, ngày 4 tháng 5 năm 2023, Microsoft thông báo chuyển Bing mới sang giai đoạn xem trước mở và bỏ danh sách chờ. Ngày 8 tháng 2 năm 2024, Google đổi tên Bard thành Gemini. Tháng 5 năm 2024, Google công bố triển khai AI Overviews — các bản tổng quan do AI tạo — trong Search, bắt đầu tại Mỹ; cuối tháng đó, hãng cũng giải thích về những ví dụ trả lời sai và các bước xử lý. Đây là những diễn biến xảy ra sau tuần chúng ta đang nhìn lại, không phải điều người tham gia vào đầu tháng 2 năm 2023 đã biết trước. 11 12 13 14

Những bước tiếp theo cho thấy câu trả lời do AI tạo ra đã trở thành một phần của trải nghiệm tìm kiếm. Chúng chưa cho chúng ta một kết luận chung về độ chính xác trong mọi lĩnh vực, mọi quốc gia hay mọi câu hỏi bằng tiếng Việt.

Câu hỏi dành cho người đọc Việt

Hãy hình dung một sinh viên ở Việt Nam cần tìm tài liệu cho bài thuyết trình. Một câu trả lời tổng hợp có thể giúp bạn ấy thấy những hướng tìm hiểu ban đầu. Nhưng trước khi đưa một thông tin quan trọng vào bài, bạn vẫn cần mở nguồn, xem tác giả nói gì và tìm thêm bằng chứng phù hợp. Đây là tình huống minh họa, không phải lời kể từ một sinh viên đã được phỏng vấn.

Khi công cụ chọn thông tin để tổng hợp, một câu hỏi khác cũng xuất hiện: những nguồn nào được đưa vào, và những góc nhìn nào có thể bị bỏ sót? Ta chưa có đủ bằng chứng trong câu chuyện này để kết luận tác động cụ thể lên các nhà xuất bản Việt Nam. Nhưng câu hỏi về việc ai được nhìn thấy vẫn đáng để theo dõi.

Từ ChatGPT đến Bard và Bing, điều thay đổi không chỉ là cách chúng ta đặt câu hỏi. Chúng ta cũng đang học một thói quen mới: đón nhận sự tiện lợi của câu trả lời, đồng thời giữ lại sự tò mò để hỏi tiếp — thông tin này đến từ đâu, và mình có thể kiểm tra nó như thế nào?