Khi chứng minh mình là con người trở thành một câu hỏi của thời đại AI

Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 22–28/7/2023

Một ngày nào đó, khi đăng nhập vào một diễn đàn, bạn có thể gặp câu hỏi: “Bạn có phải là người thật không?”

Hôm nay, chúng ta quen với việc chọn hình xe buýt hay nhập mã gửi về điện thoại. Nhưng nếu AI có thể trò chuyện ngày càng tự nhiên và tự động tạo nhiều tài khoản, liệu những cách ấy có còn đủ? Và nếu một hệ thống đề nghị dùng dữ liệu sinh trắc học để chứng minh bạn là người, bạn sẽ muốn biết điều gì trước khi đồng ý?

Đó là tình huống giả định. Nhưng vào tháng 7/2023, những câu hỏi tương tự đã theo một quả cầu bạc bước ra ngoài đời thực.

Một quả cầu và một lời hứa

Ngày 24/7, Worldcoin Foundation thông báo dự án Worldcoin chính thức hoạt động. Dự án có Sam Altman, người cũng là CEO của OpenAI, trong nhóm đồng sáng lập. Worldcoin là một dự án riêng; không nên hiểu việc Altman tham gia là bằng chứng Worldcoin là sản phẩm của OpenAI. [1] [2]

Một thành phần của dự án là World ID. Theo mô tả của dự án, đây là cách để một người chứng minh trên mạng rằng mình là con người và là một cá nhân duy nhất, mà không nhất thiết phải tiết lộ danh tính thực cho dịch vụ đang kiểm tra. Mục tiêu ấy thường được gọi là proof of personhood — có thể hiểu là “chứng minh tư cách con người”. Đó là mục tiêu thiết kế, không phải bảo đảm rằng mọi yêu cầu về quyền riêng tư hay an ninh đã được giải quyết. [1] [3]

Theo Reuters, để xác minh tại thiết bị Orb, người tham gia được quét mống mắt — phần có màu bao quanh đồng tử. Dự án cũng phát hành token WLD cho người đủ điều kiện; Reuters cho biết người đăng ký ở một số quốc gia có thể nhận token. Đừng nhầm World ID với token: một bên là thông tin xác minh, bên kia là tài sản số của dự án. Điều kiện nhận token không giống nhau ở mọi nơi. [1] [2]

Báo chí Việt Nam đã theo dõi sự kiện này: VietnamPlus đưa tin ngày 24/7 và VnExpress ngày 27/7. Các bài viết cho thấy câu chuyện đã đến với độc giả Việt, nhưng không cho biết người Việt tham gia với quy mô nào hay nghĩ gì một cách đại diện. [4] [5]

Vì sao có người xếp hàng?

Reuters gặp những người tham gia ở London, Tokyo và Bengaluru trong những ngày đầu ra mắt. Động cơ của họ không giống nhau. Một nhà thiết kế ở London nói với Reuters rằng anh tò mò về khả năng phân biệt người với AI. Một sinh viên khác quan tâm đến khoản token nhận được. Tại Tokyo, một người tham gia thừa nhận rủi ro khi giao dữ liệu về mắt nhưng cũng muốn theo dõi một dự án tiền số mới. Đó là những cuộc phỏng vấn cụ thể, không phải khảo sát đại diện cho tất cả người dùng. [6]

Sự khác biệt ấy rất đáng suy nghĩ. Một người có thể thực sự quan tâm đến tương lai của danh tính số. Người khác có thể thấy phần thưởng hấp dẫn hơn câu hỏi về hệ thống. Cả hai vẫn cần hiểu dữ liệu nào được xử lý, ai có quyền tiếp cận, và lựa chọn của mình có thể thay đổi hay không.

VnExpress đưa câu chuyện của những người tham gia đến độc giả Việt qua tường thuật này. Bài báo cũng dùng cả “mống mắt” và “võng mạc”; ở đây mình theo cách mô tả iris, tức mống mắt, trong nguồn Reuters. [5] [6]

Chứng minh một điều mà không tiết lộ mọi điều?

Ý tưởng đằng sau việc chứng minh tư cách con người có sức hút: một dịch vụ có thể muốn biết mỗi người chỉ nhận một lượt tham gia, mà không cần biết tên, địa chỉ hay toàn bộ lịch sử của người đó. Nhưng “không cần tiết lộ tên cho một dịch vụ” là một câu hỏi khác với “không có rủi ro về dữ liệu sinh trắc học”.

Ngày 24/7/2023, Vitalik Buterin, đồng sáng lập Ethereum, phân tích cả tiềm năng lẫn rủi ro của các hệ thống này. Ông nêu bốn nhóm lo ngại về Worldcoin: quyền riêng tư, khả năng tiếp cận thiết bị, mức độ tập trung quyền lực và an ninh. Chẳng hạn, một hệ thống dựa vào thiết bị chuyên dụng đặt ra câu hỏi ai có thể kiểm tra thiết bị ấy; việc phải đến một địa điểm có Orb cũng có thể khiến người ở xa khó tham gia. Đây là phân tích và các kịch bản rủi ro của Buterin, không phải bằng chứng rằng từng kịch bản đã xảy ra. [3]

Buterin cũng cho rằng không có phương pháp chứng minh tư cách con người nào hoàn hảo, và việc không có giải pháp như vậy cũng có thể tạo ra những rủi ro khác. Nhìn theo cách này, câu hỏi không chỉ là có nên chống bot hay không. Câu hỏi còn là ai thiết kế cách xác minh, ai kiểm tra họ, và người không muốn hoặc không thể tham gia sẽ ra sao?

Worldcoin Foundation mô tả mục tiêu của mình là bảo vệ quyền riêng tư và hướng tới một mạng lưới phi tập trung. Đó là tuyên bố của dự án. Chúng ta không thể chỉ từ tuyên bố ấy kết luận hệ thống đã đạt được đầy đủ các mục tiêu đó. [1]

Câu hỏi còn lại sau tuần ra mắt

Ngày 1/8/2023, sau tuần bài viết nhìn lại, VietnamPlus đưa tin cơ quan bảo vệ dữ liệu bang Bavaria đã điều tra dự án từ tháng 11/2022 vì lo ngại về xử lý dữ liệu sinh trắc học nhạy cảm. Thời điểm bài báo và thời điểm bắt đầu điều tra là hai mốc khác nhau. Việc điều tra không tự nó chứng minh đã có vi phạm hay cho biết kết luận cuối cùng. [7]

Với người đọc Việt Nam, đây không phải lời khuyên tham gia hay tránh một token, và cũng không phải kết luận về luật Việt Nam. Đây là dịp để tập đặt câu hỏi trước bất kỳ dịch vụ nào yêu cầu dữ liệu nhạy cảm: mình nhận được gì, phải cung cấp gì, điều gì được lưu hoặc chia sẻ, và có lựa chọn thay thế nào? Câu trả lời cần dựa trên tài liệu và điều kiện thực tế tại thời điểm sử dụng, vì sản phẩm và chính sách có thể thay đổi.

Khi AI làm cho hoạt động trực tuyến trở nên khó phân biệt hơn, mong muốn biết ai là người thật có thể ngày càng dễ hiểu. Nhưng một lời giải đáng tin cũng cần bảo vệ chính những con người mà nó muốn xác minh.

Tài liệu tham khảo

1. Worldcoin Foundation — Worldcoin project launches, 24/7/2023. Thông báo của dự án; mục tiêu và tuyên bố do dự án đưa ra.
2. Reuters — OpenAI’s Sam Altman launches Worldcoin crypto project, 24/7/2023, đăng lại.
3. Vitalik Buterin — What do I think about biometric proof of personhood?, 24/7/2023. Phân tích đương thời; các rủi ro là lập luận và kịch bản của tác giả.
4. TTXVN/VietnamPlus — CEO của OpenAI ra mắt dự án tiền kỹ thuật số Worldcoin, 24/7/2023.
5. VnExpress — “Quả cầu ma thuật” của ông chủ ChatGPT gây sốt, 27/7/2023. Bài tiếng Việt dựa một phần trên Reuters; thuật ngữ giải phẫu trong bài không nhất quán.
6. Reuters — “Verified human”: Worldcoin users queue up for iris scans, 25/7/2023, đăng lại. Phỏng vấn cá nhân; không phải khảo sát đại diện.
7. TTXVN/VietnamPlus — Các nước châu Âu điều tra dự án tiền điện tử Worldcoin, 1/8/2023, sau kỳ. Tường thuật về cuộc điều tra; không phải văn bản kết luận của cơ quan quản lý.