Khi châu Âu tìm cách đặt luật cho AI: An toàn đến đâu, tự do đến mức nào?

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · Tuần 09–15/12/2023

Hãy tưởng tượng một người bước qua nhà ga. Một hệ thống dùng camera có thể giúp tìm người đang gặp nguy hiểm. Cũng hệ thống đó, nếu được sử dụng theo cách khác, có thể theo dõi những người không hề biết mình đang bị nhận diện.

Đây là tình huống giả định, không phải một vụ việc đã được Dòng Chảy AI điều tra. Nhưng nó đưa chúng ta đến câu hỏi khó mà các nhà đàm phán châu Âu đối mặt vào cuối năm 2023: làm sao tận dụng AI mà vẫn giữ được quyền của những người sống cùng nó?

Một thỏa thuận sau nhiều ngày thương lượng

Rạng sáng 9/12/2023, Hội đồng Liên minh châu Âu công bố rằng các nhà đàm phán của Hội đồng và Nghị viện châu Âu đã đạt được thỏa thuận tạm thời về đề xuất Đạo luật AI. Ngày 11/12, TTXVN/Vietnam+ cũng đưa câu chuyện đến độc giả Việt Nam. 1 2

Từ “tạm thời” rất quan trọng. Các bên đã thống nhất về hướng thỏa hiệp chính trị, nhưng văn bản còn cần hoàn thiện kỹ thuật và được các cơ quan đồng lập pháp thông qua chính thức. Đó chưa phải ngày mọi quy định bắt đầu áp dụng. Hội đồng cho biết các cuộc thương lượng kéo dài ba ngày; tổ chức quyền kỹ thuật số EDRi ghi ngày đạt thỏa thuận chính trị là 8/12. Thông cáo của Hội đồng được đóng dấu 01:27 ngày 9/12. 2 4

Không phải mọi ứng dụng đều có cùng rủi ro

Ý tưởng trung tâm của đề xuất là tiếp cận theo mức độ rủi ro: một số cách dùng AI có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến con người nên cần yêu cầu chặt chẽ hơn. Nghị viện châu Âu mô tả thỏa thuận bao gồm những trường hợp bị cấm, những hệ thống có rủi ro cao và các biện pháp đối với AI đa dụng. 2 3

Ta có thể hình dung sự khác biệt giữa một công cụ gợi ý tên cho bữa tiệc và một hệ thống được dùng trong quá trình quyết định có ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của ai đó. Ví dụ này giúp hiểu logic rủi ro; nó không tự xác định một sản phẩm cụ thể thuộc nhóm pháp lý nào.

Các nhà đàm phán cũng đề cập những mô hình AI có thể phục vụ nhiều mục đích. Theo Hội đồng, thỏa thuận dự kiến yêu cầu minh bạch với mô hình nền tảng và cách tiếp cận nghiêm ngặt hơn đối với một số mô hình có tác động lớn. Một mô hình có thể nằm phía sau nhiều ứng dụng khác nhau, vì thế câu hỏi không chỉ là người dùng cuối làm gì với nó, mà còn là người tạo ra mô hình cần cung cấp thông tin gì. Đây là mô tả về thỏa thuận khi ấy, không phải hướng dẫn tuân thủ pháp luật hiện hành. 2

Cùng một thỏa hiệp, những cách nhìn khác nhau

Phía Hội đồng trình bày thỏa thuận như nỗ lực cân bằng giữa đổi mới và quyền cơ bản. Nhưng sự cân bằng đó không làm tất cả hài lòng. Nghị viện cho biết các nhà đàm phán đã thống nhất những giới hạn và ngoại lệ hẹp cho việc cơ quan thực thi pháp luật dùng nhận diện sinh trắc học ở nơi công cộng, đi kèm điều kiện bảo vệ. 2 3

Ngày 9/12, Amnesty International phản đối việc không cấm hoàn toàn nhận diện khuôn mặt và cho rằng các biện pháp bảo vệ không đủ ngăn tổn hại đến quyền con người. EDRi cũng cảnh báo còn quá sớm để đánh giá đầy đủ trước khi có các bản dự thảo kỹ thuật. Đó là quan điểm của những tổ chức vận động quyền con người; chúng không tự chứng minh mọi hệ thống nhận diện đều đã gây ra cùng một loại tổn hại. 4 5

Hai phía đang đặt trọng tâm vào những nguy cơ khác nhau: một bên nói về khả năng dùng công nghệ trong những trường hợp giới hạn; bên kia lo rằng ngoại lệ sẽ mở đường cho giám sát và xâm phạm quyền. Câu hỏi không kết thúc khi một văn bản được công bố. Nó còn phụ thuộc vào chi tiết, cách thực thi và khả năng người dân được giải trình hoặc khiếu nại.

Người đọc Việt Nam có thể đặt câu hỏi gì?

Một nhóm Việt Nam phát triển sản phẩm cho khách hàng quốc tế có thể muốn tìm hiểu những quy định liên quan đến thị trường mình phục vụ. Một người dùng AI trong tuyển dụng hay giáo dục cũng có thể hỏi: hệ thống hỗ trợ quyết định nào, ai kiểm tra kết quả, và người bị ảnh hưởng có cơ hội phản hồi không?

Đây là những câu hỏi thực tế để tìm hiểu, không phải kết luận rằng Đạo luật AI của EU tự động áp dụng cho mọi doanh nghiệp Việt Nam. Phạm vi và nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào hoàn cảnh, văn bản áp dụng và thời điểm; bài nhìn lại này không đưa ra tư vấn pháp lý. Chúng ta cũng chưa có bằng chứng đại diện về quan điểm của người Việt trong tuần đó.

Nhìn lại sau thỏa thuận

Bằng chứng sau kỳ: Theo dòng thời gian của Hội đồng EU, Hội đồng chính thức thông qua đạo luật ngày 21/5/2024, và luật có hiệu lực ngày 1/8/2024. Các mốc này cho thấy thỏa thuận tháng 12/2023 đã tiếp tục tiến tới một đạo luật; chúng không chứng minh rằng mọi nghĩa vụ được áp dụng cùng lúc, hay rằng tranh luận về giám sát đã được giải quyết. 6

Một quy tắc tốt không chỉ hỏi công nghệ làm được gì. Nó còn hỏi ai có quyền sử dụng, ai có thể bị ảnh hưởng, và điều gì xảy ra khi một hệ thống mắc sai lầm. Tháng 12/2023, châu Âu đưa những câu hỏi ấy đến một thỏa thuận chính trị. Câu trả lời trên thực tế vẫn đòi hỏi sự theo dõi lâu dài.

Tài liệu tham khảo

1. TTXVN/Vietnam+ — Quy định quản lý trí tuệ nhân tạo, 11/12/2023; báo chí Việt Nam đương thời.
2. Hội đồng EU — Thỏa thuận tạm thời về Đạo luật AI, 09/12/2023, 01:27; nguồn chính thức, trang cập nhật 02/02/2024.
3. Nghị viện châu Âu — Thỏa thuận về quy tắc AI, thông cáo về thỏa thuận tháng 12/2023; nguồn chính thức.
4. European Digital Rights — Deal reached, but too soon to celebrate, 09/12/2023; quan điểm của tổ chức quyền kỹ thuật số.
5. Amnesty International — Phản ứng về giám sát và nhận diện khuôn mặt, 09/12/2023; quan điểm tổ chức nhân quyền.
6. Hội đồng EU — Dòng thời gian Đạo luật AI, trang được cập nhật, ghi các mốc năm 2024; bằng chứng sau kỳ.