Khi chatbot trả lời, ai trả tiền cho câu chuyện?

Hãy tưởng tượng bạn muốn hiểu một sự kiện vừa xảy ra. Thay vì mở nhiều đường dẫn, bạn hỏi một chatbot và nhận được một câu trả lời gọn gàng trong vài giây. Phía sau sự tiện lợi ấy là một câu hỏi ít hiện ra trên màn hình: ai đã dành thời gian đi gặp nhân chứng, kiểm tra tài…

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · 23–29/12/2023

Đây là tình huống minh họa, không phải trải nghiệm của một người được phỏng vấn. Cuối năm 2023, câu hỏi về giá trị của công việc báo chí trở thành tâm điểm của một cuộc tranh chấp pháp lý tại Mỹ. Ngày 27/12/2023, The New York Times nộp đơn kiện OpenAI và Microsoft tại tòa liên bang ở New York. Cùng ngày, báo Thanh Niên đưa tin cho độc giả Việt Nam; Tuổi Trẻ tiếp tục tường thuật ngày 28/12. 1 2 3

Một tòa soạn lo điều gì?

Theo đơn kiện, tờ báo cho rằng các công ty đã sao chép và sử dụng hàng triệu bài viết của mình để phát triển các hệ thống AI mà không có sự cho phép. Tờ báo còn đưa ra những ví dụ mà họ nói chatbot tạo ra nội dung gần như nguyên văn từ bài viết. Đây là các cáo buộc và ví dụ của nguyên đơn, không phải kết luận rằng tòa đã xác nhận mọi trường hợp. 3 4

Mối lo của tòa soạn không chỉ nằm ở việc một câu chữ xuất hiện ở đâu. Một bài điều tra có thể cần hàng tuần làm việc, biên tập và kiểm chứng. Theo lập luận của The Times, nếu người đọc nhận được câu trả lời thay thế ngay trong chatbot và không còn đến trang báo, mối quan hệ với độc giả cùng nguồn thu có thể bị ảnh hưởng. Đó là nguy cơ tờ báo nêu ra; những tài liệu được dùng ở đây không đo được mức thiệt hại thực tế do chatbot gây ra. 3

Tờ báo cho biết họ đã tiếp cận hai công ty từ tháng 4/2023 để thảo luận về quyền sở hữu trí tuệ và khả năng hợp tác, nhưng chưa đạt được giải pháp. Trong vụ kiện, The Times yêu cầu các biện pháp bao gồm bồi thường và xử lý những mô hình hoặc bộ dữ liệu bị cáo buộc chứa tác phẩm của họ. Reuters cho biết đơn kiện không nêu một khoản bồi thường cố định, dù tờ báo ước tính thiệt hại có thể lên đến hàng tỉ đô la. Đó là yêu cầu và ước tính, không phải số tiền tòa đã tuyên. 3 4

Phía công ty AI nhìn nhận ra sao?

Theo Tuổi Trẻ, một đại diện OpenAI khi đó nói công ty ngạc nhiên, thất vọng trước vụ kiện và hy vọng có thể tìm được cách hợp tác cùng có lợi. Reuters cũng ghi nhận lập trường của OpenAI và Microsoft rằng việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI thuộc phạm vi fair use — một học thuyết trong luật Mỹ cho phép một số cách sử dụng tác phẩm mà không cần xin phép. Đây là lập trường được nêu trong tranh chấp, không phải quy tắc tự động hợp thức hóa mọi trường hợp. 2 4

Có hai câu hỏi liên quan nhưng không giống nhau: việc dùng tài liệu trong quá trình huấn luyện có được phép hay không, và việc chatbot tạo lại nội dung của một tác phẩm cụ thể có xâm phạm quyền hay không. Một câu trả lời ngắn cho câu thứ nhất không tự giải quyết câu thứ hai. Kết quả pháp lý có thể phụ thuộc vào sự kiện, bằng chứng và luật áp dụng cho từng yêu cầu.

Bằng chứng sau kỳ — 8/1/2024: OpenAI công bố phản hồi dài hơn, nói việc tạo lại nguyên văn là hiện tượng hiếm mà công ty đang tìm cách hạn chế; công ty cũng cho rằng The Times đã sử dụng những cách nhắc đặc biệt để tạo ra một số ví dụ. Đó là quan điểm của OpenAI, và The Times không vì thế tự động sai. Hồ sơ này chưa kiểm tra độc lập toàn bộ các lần thử, dữ liệu huấn luyện hay tần suất hiện tượng. 5

Kiện tụng không phải lựa chọn duy nhất

Trước tuần đang nhìn lại, ngày 13/12/2023, OpenAI công bố hợp tác với tập đoàn truyền thông Axel Springer. Theo thông báo của OpenAI, thỏa thuận dự kiến đưa các bản tóm tắt nội dung được chọn vào ChatGPT kèm ghi nguồn và liên kết. 7

Hai sự kiện không cho thấy mọi tòa soạn phải chọn cùng một con đường. Một bên có thể đàm phán cấp phép; bên khác có thể đưa tranh chấp ra tòa. Sự tồn tại của một thỏa thuận cũng không tự chứng minh mọi người sáng tạo được trả công công bằng, hay mọi câu hỏi pháp lý đã có đáp án.

Vì sao một độc giả Việt Nam nên quan tâm?

Ngày 1/12/2023, VietnamPlus đưa tin về buổi tập huấn ứng dụng AI trong sản xuất tin bài cho lãnh đạo các cơ quan báo chí. Mốc này nằm trước tuần nhìn lại và cho thấy AI đã là một chủ đề nghề nghiệp được thảo luận tại Việt Nam; nó không chứng minh các tòa soạn Việt gặp cùng tranh chấp hay chịu cùng tác động như The Times. 8

Với người đọc, một câu trả lời thuận tiện vẫn cần được kiểm tra: thông tin đến từ đâu, nguồn gốc có đáng tin không, và đường dẫn có đưa đến bài gốc không? Với một người làm nội dung hoặc vận hành tòa soạn nhỏ, câu hỏi có thể là làm sao sử dụng công cụ mới, đồng thời giữ được nguồn lực cho việc tìm tin và kiểm chứng. Đây là những câu hỏi thực hành, không phải kết luận rằng luật Mỹ tự áp dụng cho Việt Nam.

Nhìn lại sau tuần ấy

Bằng chứng sau kỳ — 4/4/2025: Trong một quyết định xử lý yêu cầu bác bỏ vụ kiện, tòa cho phép một số yêu cầu liên quan đến xâm phạm bản quyền tiếp tục, đồng thời bác một số yêu cầu khác liên quan đến thông tin quản lý bản quyền. Đây là quyết định ở giai đoạn tố tụng, không phải phán quyết cuối cùng rằng việc huấn luyện AI nói chung là hợp pháp hay bất hợp pháp. 6

Cuộc tranh luận bắt đầu từ một bài báo có thể dẫn đến câu hỏi rộng hơn về tương lai thông tin: khi việc tìm câu trả lời ngày càng dễ, chúng ta sẽ duy trì như thế nào công việc khó khăn tạo ra những câu trả lời đáng tin cậy ấy?

Tài liệu tham khảo

Thanh Niên — Báo The New York Times kiện OpenAI và Microsoft, 27/12/2023 giờ Việt Nam.
Tuổi Trẻ — Báo New York Times kiện OpenAI, Microsoft, 28/12/2023 giờ Việt Nam; có phản hồi OpenAI.
The New York Times Company v. Microsoft et al. — Đơn kiện ban đầu, nộp 27/12/2023; bản sao hồ sơ tòa do bên thứ ba lưu trữ, nêu lập luận của nguyên đơn.
Reuters qua Investing.com — NY Times sues OpenAI, Microsoft, 27/12/2023; tường thuật độc lập.
OpenAI — OpenAI and journalism, 8/1/2024; quan điểm công ty, sau kỳ.
Tòa liên bang quận Nam New York — Ý kiến và quyết định, 4/4/2025; quyết định tố tụng sau kỳ.
OpenAI — Partnership with Axel Springer, 13/12/2023; thông báo công ty, bối cảnh trước kỳ.
VietnamPlus — Tập huấn ứng dụng AI trong sản xuất tin, bài, 1/12/2023; bối cảnh Việt Nam trước kỳ.