Khi các nước bắt đầu ký một công ước về AI và quyền con người

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · 31/8–6/9/2024

Nếu một hệ thống AI góp phần đưa ra quyết định ảnh hưởng đến một người, người đó có thể biết chuyện gì đã xảy ra và yêu cầu xem xét lại không? Câu hỏi về công nghệ nhanh chóng trở thành câu hỏi về quyền và trách nhiệm.

Ngày 5/9/2024, tại Vilnius, Công ước khung của Hội đồng châu Âu về trí tuệ nhân tạo, quyền con người, dân chủ và pháp quyền được mở để ký. Liên minh châu Âu, Anh, Mỹ và một số bên khác là những bên ký đầu tiên. Một bản tin tiếng Việt của cơ quan thông tin khoa học và công nghệ sau đó cũng đưa tin về sự kiện. 1 2

Ký không đồng nghĩa công ước đã có hiệu lực đối với tất cả bên ký ngay hôm đó. Công ước có quy trình và điều kiện để bắt đầu có hiệu lực; những bước pháp lý tiếp theo khác với lễ ký. 3

Một công ước khung muốn bảo vệ điều gì?

Theo Hội đồng châu Âu, công ước hướng tới việc các hoạt động trong vòng đời của hệ thống AI phù hợp với quyền con người, dân chủ và pháp quyền, đồng thời tạo điều kiện cho đổi mới. “Vòng đời” gợi ý cần quan tâm tới nhiều giai đoạn từ phát triển đến sử dụng, thay vì chỉ nhìn vào một kết quả cuối cùng. Phạm vi và nghĩa vụ cụ thể có những điều kiện, ngoại lệ và lựa chọn được quy định trong văn bản. 4

Hãy hình dung một tình huống: một cơ quan sử dụng hệ thống hỗ trợ phân loại hồ sơ, và một người muốn hiểu vì sao hồ sơ của mình bị xử lý bất lợi. Đây là ví dụ giả định, không phải vụ việc đã được xác minh. Những câu hỏi về minh bạch, khả năng phản hồi và trách nhiệm của con người có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách người đó trải nghiệm một hệ thống công nghệ.

Công ước khung đặt ra định hướng chung; cách một bên thực hiện còn phụ thuộc vào văn bản và các biện pháp của bên đó. Không thể suy ra từ một chữ ký rằng mọi người ở mọi quốc gia đã có cùng một cơ chế khiếu nại hay mọi doanh nghiệp đều chịu cùng một nghĩa vụ.

Vì sao một văn bản quốc tế vẫn gây tranh luận?

Một thỏa thuận giữa nhiều bên có thể tạo ngôn ngữ chung để thảo luận về rủi ro. Nhưng ngôn ngữ chung cũng có thể để lại khoảng trống khi chuyển thành hành động. Reuters dẫn ý kiến một chuyên gia pháp lý tham gia quá trình soạn thảo, cho rằng văn bản đã bị làm nhẹ thành tập hợp nguyên tắc rộng. Đó là một nhận định phê bình, không phải kết luận đã được chứng minh rằng công ước sẽ thất bại. 5

Hội đồng châu Âu và Liên minh châu Âu là hai tổ chức khác nhau. Công ước này cũng khác với Đạo luật AI của EU được nhắc tới trong các cuộc thảo luận cùng năm. Đặt hai văn bản cạnh nhau có thể giúp người đọc thấy nhiều tầng quản trị, nhưng không nên gộp chúng thành một luật duy nhất. 4 6

Với độc giả Việt Nam, ý nghĩa trước hết nằm ở những câu hỏi có thể áp dụng khi xem xét bất kỳ hệ thống nào ảnh hưởng đến con người: ai chịu trách nhiệm, người bị ảnh hưởng có thông tin gì, và sai sót được xử lý thế nào? Bài viết không kết luận Việt Nam là bên tham gia hay đưa ra tư vấn pháp lý cho một tổ chức cụ thể.

Tuần đầu tháng 9 cho thấy việc quản trị AI không dừng ở tính năng của một mô hình. Sau lễ ký, điều đáng theo dõi là các điều kiện pháp lý, việc triển khai và liệu những nguyên tắc được chuyển thành bảo vệ có thể kiểm chứng trong thực tế hay không.

Tài liệu tham khảo

1. Hội đồng châu Âu — Công ước được mở để ký, 5/9/2024: nguồn chính thức về các bên ký ban đầu.
2. Cục Thông tin, Thống kê — Mỹ, Anh và EU ký công ước quốc tế về AI, đăng 8/9/2024, dẫn Reuters; nguồn tiếng Việt sau kỳ nhìn lại.
3. Văn phòng Điều ước Hội đồng châu Âu — Chi tiết điều ước CETS 225: thông tin về ký và điều kiện có hiệu lực.
4. Hội đồng châu Âu — Công ước khung về AI: giải thích phạm vi và mục tiêu.
5. Reuters — US, Britain, EU to sign first international AI treaty, 5/9/2024: tường thuật và ý kiến phê bình.
6. Ủy ban châu Âu — Ký công ước thay mặt EU, 5/9/2024: thông cáo chính thức.