Khi báo chí trở thành dữ liệu cho AI, ai có quyền quyết định?

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · 23–29/11/2024

Một bài báo có thể bắt đầu bằng nhiều cuộc gọi, tài liệu cần kiểm tra và hàng giờ biên tập. Sau khi xuất hiện trên mạng, bài viết ấy cũng có thể trở thành một phần của cuộc tranh luận khác: công ty AI có thể sử dụng nội dung báo chí để phát triển sản phẩm theo điều kiện nào?

Ngày 29/11/2024, một nhóm tổ chức báo chí Canada công khai vụ kiện OpenAI tại Ontario. Họ cáo buộc công ty sử dụng lượng lớn nội dung tin tức để phát triển sản phẩm AI mà không được phép hoặc trả tiền. OpenAI đưa ra quan điểm khác về việc sử dụng dữ liệu công khai. Đây là tranh chấp pháp lý, không phải kết luận rằng các cáo buộc đã được tòa chứng minh. 1 2

Hai cách nhìn về cùng một nguồn dữ liệu

Các nguyên đơn gồm những tổ chức liên quan đến Torstar, Postmedia, The Globe and Mail, The Canadian Press và CBC/Radio-Canada. Trong đơn kiện, họ nói OpenAI đã sao chép và sử dụng tác phẩm báo chí để xây dựng hệ thống AI mà không có giấy phép. Họ yêu cầu tòa xem xét bồi thường và lệnh ngăn việc sử dụng trong tương lai. Đơn kiện ghi ngày phát hành điện tử 28/11; các hãng tin đưa tin công khai về vụ việc ngày 29/11. 1 2

Theo Reuters và TechCrunch, OpenAI nói các mô hình của họ được huấn luyện trên dữ liệu công khai, dựa trên nguyên tắc sử dụng hợp lý và các nguyên tắc bản quyền quốc tế liên quan. Công ty cũng nói họ hợp tác với nhà xuất bản về việc hiển thị, ghi nguồn và liên kết nội dung trong ChatGPT Search, đồng thời cung cấp cách để họ lựa chọn không tham gia. Đó là lập trường của OpenAI; nó không tự quyết định kết quả theo luật Canada. 2 3

Điểm khác biệt không chỉ nằm ở công nghệ. Với tòa soạn, câu hỏi là công sức tạo ra thông tin có được ghi nhận và trả phí như thế nào. Với công ty phát triển AI, việc tiếp cận dữ liệu liên quan đến khả năng xây dựng mô hình và dịch vụ. Người đọc có thể hưởng lợi từ các công cụ tìm hiểu nhanh, nhưng cũng cần biết thông tin đến từ đâu và có thể kiểm tra lại như thế nào.

Vì sao cách sử dụng dữ liệu quan trọng?

Để huấn luyện một mô hình ngôn ngữ, nhà phát triển dùng dữ liệu trong quá trình điều chỉnh hệ thống. Khi người dùng đặt câu hỏi, một sản phẩm cũng có thể tìm và hiển thị thông tin từ nguồn bên ngoài. Đây là những công đoạn khác nhau: việc một câu trả lời có đường dẫn không tự giải quyết câu hỏi nội dung đã được sử dụng thế nào trong quá trình huấn luyện. Đơn kiện nêu cả việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện và sử dụng trong hệ thống truy xuất; các khẳng định của nguyên đơn vẫn cần được xem xét trong vụ kiện. 1

Không phải mọi nhà xuất bản chọn cùng một cách ứng xử. TechCrunch ghi nhận một số tổ chức báo chí khác đã ký thỏa thuận cấp phép với OpenAI, trong khi nhóm nguyên đơn Canada đưa tranh chấp ra tòa. Điều đó cho thấy các lựa chọn thương mại và pháp lý khác nhau; một thỏa thuận không chứng minh những trường hợp còn lại đã được giải quyết. 3

Câu hỏi dành cho người đọc Việt Nam

Báo Văn Hóa đưa tin về vụ kiện ngày 30/11, tức sau tuần được nhìn lại. Bài báo cho thấy tranh chấp này cũng đến với độc giả Việt Nam, nhưng không cung cấp dữ liệu về tác động cụ thể đối với các tòa soạn trong nước. 4

Một phán quyết tại Canada, nếu có, cần được hiểu trong bối cảnh pháp luật và hồ sơ của Canada; không thể mặc nhiên áp dụng kết luận ấy cho Việt Nam. Dù vậy, những câu hỏi về nguồn dữ liệu, khả năng kiểm chứng và cách tài trợ cho báo chí có ý nghĩa rộng hơn biên giới một vụ kiện.

Đối với người đọc, một thói quen hữu ích là mở nguồn gốc khi một câu trả lời AI nhắc đến tin tức. Với người làm báo và nhà phát triển, vấn đề sâu hơn là làm thế nào để việc tiếp cận thông tin, quyền của người tạo nội dung và khả năng đổi mới cùng được xem xét một cách minh bạch.

Tài liệu tham khảo

1. Đơn kiện của các tổ chức báo chí Canada đối với OpenAI, phát hành điện tử 28/11/2024: lập luận và yêu cầu của nguyên đơn, không phải phán quyết.
2. Reuters — Các công ty báo chí Canada kiện OpenAI, 29/11/2024: tường thuật và phản hồi của OpenAI.
3. TechCrunch — Canadian news companies sue OpenAI, 29/11/2024: các lập trường và bối cảnh cấp phép.
4. Báo Văn Hóa — OpenAI đối mặt với vụ kiện, 30/11/2024: bài báo tiếng Việt xuất hiện sau kỳ.