Khi AI vượt qua biên giới: Ai được ngồi vào bàn quyết định?

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 21–27/10/2023

Hãy hình dung một giáo viên ở Việt Nam thử dùng chatbot để chuẩn bị bài giảng. Công cụ có thể tiết kiệm thời gian, nhưng cô cũng phải tự hỏi: câu trả lời có chính xác không? Dữ liệu học sinh có được bảo vệ không? Và ai đặt ra những nguyên tắc cho một công nghệ được phát triển ở nơi khác nhưng hiện diện trong lớp học của cô?

Đây là một tình huống giả định, không phải lời kể của một giáo viên được phỏng vấn. Nhưng những câu hỏi ấy giúp chúng ta nhìn rõ một câu chuyện đã xuất hiện trong tuần cuối tháng 10/2023: khi AI đi qua biên giới nhanh hơn các cuộc thảo luận về trách nhiệm, ai có tiếng nói trong việc định hướng nó?

Một bàn thảo luận mới

Ngày 26/10/2023, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres công bố thành lập một ban cố vấn cấp cao về AI. Nhóm có nhiệm vụ phân tích rủi ro, cơ hội và đề xuất về quản trị AI quốc tế. Reuters khi đó đưa tin ban gồm 39 thành viên. Ngày hôm sau, VTV/TTXVN cũng đưa tin bằng tiếng Việt. [1] [2] [4]

Điều quan trọng nằm ở chữ cố vấn. Ban này được lập ra để đưa ra phân tích và khuyến nghị; việc thành lập nhóm không tự tạo ra một đạo luật toàn cầu, cũng không trao cho nhóm quyền trực tiếp buộc mọi công ty AI tuân theo một bộ quy tắc. Những kết quả cụ thể còn phụ thuộc vào cách các quốc gia và tổ chức tiếp nhận, thương lượng và hành động.

Cơ hội đi cùng rủi ro

Trong phát biểu ra mắt, ông Guterres nói AI có thể hỗ trợ những lĩnh vực như y tế công cộng, giáo dục và ứng phó khủng hoảng. Ông đồng thời cảnh báo về thông tin sai lệch, phân biệt đối xử, giám sát, xâm phạm riêng tư và gian lận. Đây là những cơ hội và rủi ro ông nêu ra — không phải kết luận rằng mọi ứng dụng AI đều mang lại lợi ích hoặc gây ra các tác hại ấy. [2]

Ông còn đặt vấn đề về sự tập trung kiến thức và năng lực AI trong một số công ty và quốc gia. Nếu chỉ những người có nhiều tài nguyên nhất định hình cuộc chơi, liệu nhu cầu của những cộng đồng khác có được lắng nghe? Đó là một câu hỏi về quyền tham gia, không có câu trả lời tự động chỉ vì một ban quốc tế đã được lập ra.

Ai có mặt — và ai còn cần được lắng nghe?

Danh sách công bố ngày 26/10 bao gồm người có kinh nghiệm từ chính phủ, doanh nghiệp công nghệ, nghiên cứu và xã hội dân sự. Trong đó có những người giữ vị trí tại Google, Microsoft và OpenAI, bên cạnh các nhà nghiên cứu và người làm việc về quyền số. Tổng Thư ký nói các thành viên phục vụ với tư cách cá nhân và đề nghị họ tham vấn rộng rãi. [2] [3]

Sự hiện diện của người trong ngành có thể mang lại hiểu biết về công nghệ và cách triển khai. Đồng thời, khi chính các công ty phát triển hệ thống cũng có lợi ích trong cách AI được quản lý, công chúng có lý do để đặt câu hỏi về minh bạch, ảnh hưởng và việc cân bằng tiếng nói. Sự hiện diện ấy, tự nó, không chứng minh có sai phạm hay cho thấy doanh nghiệp kiểm soát kết quả của ban. Đó là một căng thẳng cần theo dõi, thay vì vội kết luận theo một hướng.

Danh sách này cũng không phải danh sách đại diện chính thức của mọi quốc gia. Theo hồ sơ công khai được công bố, các thành viên không ngồi ở đó như đại biểu đàm phán cho từng chính phủ. Vì vậy, có một ban với nhiều quốc tịch không đồng nghĩa tiếng nói của mọi cộng đồng đã được phản ánh đầy đủ. [2] [3]

Những gì chỉ được biết sau tuần đó

Ngày 21/12/2023, ban công bố báo cáo tạm thời. Trong đó có đề xuất tăng cường hợp tác quốc tế và bảo đảm tiếng nói công bằng hơn cho các quốc gia. Tới 19/9/2024, Reuters đưa tin báo cáo cuối cùng đưa ra bảy khuyến nghị, bao gồm đề xuất một hội đồng cung cấp kiến thức khoa học và một cuộc đối thoại chính sách toàn cầu. Đây là các khuyến nghị, không phải bằng chứng rằng tất cả đã được thực hiện hoặc giải quyết bất bình đẳng AI. [5] [6]

Nhìn lại, kết quả đó cho thấy ban đã chuyển từ lời hứa thảo luận sang các đề xuất cụ thể. Nhưng câu hỏi khó hơn vẫn còn: những ai ảnh hưởng tới quyết định sau đó, và các cộng đồng ít nguồn lực có thể tham gia thực chất đến mức nào? Bài viết này không có đủ bằng chứng để đo lường câu trả lời cho Việt Nam.

Trở lại lớp học giả định

Người giáo viên ở đầu câu chuyện có thể không bao giờ đọc một báo cáo của Liên Hợp Quốc. Tuy vậy, các câu hỏi về độ tin cậy, dữ liệu và khả năng tiếp cận vẫn hiện diện trong quyết định rất gần: có nên dùng một công cụ cho học sinh hay không, và cần kiểm tra điều gì trước khi dùng?

Cuộc thảo luận quốc tế không thay thế được trách nhiệm của nhà trường, nhà cung cấp hay cơ quan quản lý trong từng hoàn cảnh. Nó mở thêm một câu hỏi lớn: khi một công nghệ ảnh hưởng tới nhiều người hơn số người tạo ra nó, làm sao để những người chịu ảnh hưởng cũng có tiếng nói?

Tài liệu tham khảo

1. VTV/TTXVN — Liên hợp quốc thành lập ban chuyên gia cố vấn về trí tuệ nhân tạo, 27/10/2023, giờ Việt Nam. Tin tiếng Việt đương thời.
2. Liên Hợp Quốc — Phát biểu ra mắt ban cố vấn AI, 26/10/2023. Nguồn phát biểu chính thức.
3. Liên Hợp Quốc — Danh sách thành viên ban cố vấn, 26/10/2023. Nguồn chính thức; trang có thể yêu cầu xác minh trình duyệt.
4. Reuters — Liên Hợp Quốc thành lập ban cố vấn về quản trị AI, 26/10/2023. Bản đăng lại của Reuters.
5. Liên Hợp Quốc — Thông cáo báo cáo tạm thời, 21/12/2023. Bằng chứng sau kỳ nhìn lại.
6. Reuters — Bảy khuyến nghị về quản trị AI, 19/9/2024. Bằng chứng sau kỳ nhìn lại.