Khi AI tham gia nghiên cứu, ai chịu trách nhiệm cho câu trả lời?

Hành Trình AI · 23–29/5/2026

Một công cụ AI có thể giúp nhà nghiên cứu tìm ý, sắp xếp thông tin hay tạo bản nháp. Nhưng nếu một tài liệu tham khảo trông rất thuyết phục lại không tồn tại, người đọc sẽ tin vào điều gì? Công cụ có thể hỗ trợ quá trình làm việc; trách nhiệm với kết quả vẫn cần một con người và một tổ chức đứng ra gánh vác.

Ngày 25/5/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu, phát triển công nghệ. Tài liệu đưa AI vào một câu chuyện rộng hơn: làm thế nào để nghiên cứu trung thực, có thể kiểm tra và đáng tin cậy. 1 2

Một khung hướng dẫn cho các tổ chức

Theo Bộ, đây là tài liệu khung để cơ quan tài trợ và các tổ chức khoa học, công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ phù hợp. Hướng dẫn đề cập những vấn đề như ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, trách nhiệm của các bên và việc sử dụng AI. 2

Phân biệt phạm vi ấy rất quan trọng. Đây là hướng dẫn cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, không phải thông báo rằng mọi người dùng AI trong mọi hoàn cảnh đều chịu cùng một bộ quy tắc. Cách một tổ chức cụ thể áp dụng còn phụ thuộc vào quy tắc của tổ chức đó và các quy định liên quan.

Bản văn được Thư Viện Pháp Luật đăng lại có một phụ lục mẫu quy tắc nội bộ. Trong mẫu này, phần về AI nêu các nguyên tắc như không dùng AI tạo dữ liệu hay tài liệu tham khảo giả, kiểm tra tài liệu do AI tạo ra trước khi dùng làm tham khảo, và ghi nhận công cụ cùng phạm vi sử dụng trong nghiên cứu. Người sử dụng chịu trách nhiệm với nội dung do công cụ hỗ trợ tạo ra. Đây là nội dung trong mẫu quy tắc, không nên tự động coi là quy định nội bộ đã được mọi tổ chức ban hành. 3

Vì sao một nguồn giả có thể gây hại?

Khoa học tiến lên nhờ khả năng kiểm tra và tiếp tục từ kết quả đã có. Nếu một bản thảo dẫn đến một công trình không tồn tại, người đọc không thể xem bằng chứng gốc; những người nghiên cứu sau cũng có thể mất thời gian hoặc tiếp tục dựa trên một nền tảng sai.

Ví dụ, khi AI đề xuất một danh sách bài báo, bước hữu ích tiếp theo là mở từng nguồn, xác nhận tác giả và nội dung, rồi tự đánh giá bài đó có thực sự hỗ trợ lập luận hay không. Sự trôi chảy của câu trả lời không thay thế được công việc kiểm chứng này.

Sự minh bạch về cách dùng công cụ cũng giúp người khác hiểu một kết quả được tạo ra như thế nào. Nhưng việc ghi tên công cụ không tự chứng minh dữ liệu chính xác, cũng không thay thế việc bảo vệ dữ liệu chưa công bố hoặc quyền riêng tư của người tham gia nghiên cứu.

Từ tài liệu khung đến thực hành

Hướng dẫn tháng 5 cho thấy một hướng tiếp cận có ích: thừa nhận AI có thể tham gia công việc nghiên cứu, đồng thời giữ yêu cầu kiểm chứng và trách nhiệm của con người. Hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào việc từng cơ quan xây dựng quy tắc, đào tạo và tạo điều kiện để người nghiên cứu áp dụng chúng.

Các nguồn được xem chưa cho biết những tổ chức cụ thể đã triển khai quy tắc này hiệu quả ra sao. Điều đáng theo dõi không chỉ là có bao nhiêu văn bản được ban hành, mà còn là liệu người làm nghiên cứu có đủ hỗ trợ để kiểm tra nguồn, bảo vệ dữ liệu và sửa sai khi cần.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Khoa học và Công nghệ — Hồ sơ Quyết định 2557/QĐ-BKHCN, ban hành 25/5/2026; xác nhận số hiệu và ngày, trang gốc chưa cung cấp toàn văn qua cách truy cập đã thử.
2. Bộ Khoa học và Công nghệ — Giới thiệu hướng dẫn liêm chính khoa học, 25/5/2026; giải thích tính chất tài liệu khung.
3. Thư Viện Pháp Luật — Bản đăng lại Quyết định 2557 và hướng dẫn kèm theo, bản sao của bên thứ ba; phần về AI nằm trong phụ lục mẫu quy tắc. Chưa đối chiếu được bản PDF gốc.