Khi AI mở ra cơ hội, ai có thể bước vào?

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · 29/11–05/12/2025 · Bản đọc thử 1.0

Ngày 2/12/2025, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) công bố một báo cáo về một khả năng đáng suy nghĩ: AI có thể giúp các nước phát triển dịch vụ và kinh tế, nhưng cũng có thể làm khoảng cách giữa các quốc gia rộng hơn. Kết quả không được quyết định sẵn bởi công nghệ; nó phụ thuộc vào điều kiện tiếp cận và những lựa chọn của con người. 1 2

Báo cáo The Next Great Divergence nhìn vào châu Á – Thái Bình Dương, nơi các nền kinh tế có mức thu nhập, hạ tầng và năng lực quản trị rất khác nhau. Nhóm tác giả tổng hợp nghiên cứu và chín bài viết chuyên đề; họ đưa ra cảnh báo về một tương lai có thể xảy ra, không đo được trước chính xác AI sẽ làm bất bình đẳng thay đổi bao nhiêu. 3

Cùng một công cụ, những điểm xuất phát khác nhau

Một ứng dụng AI có thể xuất hiện trên điện thoại của rất nhiều người. Nhưng để dùng nó hiệu quả, người dùng vẫn cần kết nối, kỹ năng, ngôn ngữ phù hợp và khả năng kiểm tra kết quả. Một trường học hay doanh nghiệp muốn xây dựng hệ thống phục vụ nhu cầu riêng còn cần dữ liệu, chuyên môn và năng lực tính toán.

Báo cáo lập luận rằng các nước có điều kiện đầu tư vào những nền tảng đó có thể nắm bắt lợi ích sớm hơn, trong khi các nước khác vẫn chịu ảnh hưởng từ những thay đổi do AI tạo ra. Đó là một nguy cơ, không phải bằng chứng rằng mọi nước nghèo sẽ bị bỏ lại phía sau. Các điều kiện cũng khác nhau ngay trong mỗi nước: giữa thành thị và nông thôn, giữa nhóm có nhiều nguồn lực và nhóm có ít cơ hội tiếp cận hơn. 3

Ví dụ, một người muốn dùng AI để tìm thông tin về dịch vụ công cần hiểu cách đặt câu hỏi và biết đối chiếu câu trả lời với nguồn đáng tin. Nếu công cụ không hỗ trợ ngôn ngữ hoặc hoàn cảnh của họ, việc công cụ tồn tại chưa chắc giúp họ sử dụng dịch vụ dễ hơn.

Việt Nam có thể chuẩn bị từ đâu?

Trong thông tin dành cho Việt Nam, UNDP nhấn mạnh những điểm cần quan tâm như kỹ năng, chất lượng dữ liệu và khả năng tiếp cận của phụ nữ, cộng đồng nông thôn và những nhóm dễ bị bỏ sót. Đây là đánh giá và khuyến nghị của tổ chức, không phải kết luận rằng mọi nhóm đều có cùng trải nghiệm. 4

Một đánh giá riêng của UNDP về bối cảnh AI tại Việt Nam, công bố tháng 4/2025, đã khảo sát năng lực và những khoảng trống trong dữ liệu, kỹ năng và quản trị. Đánh giá dùng khảo sát, hội thảo, phỏng vấn và các chỉ số bên ngoài. Nó cung cấp bối cảnh trước thời điểm báo cáo khu vực ra mắt; không nên xem các nhận định ấy là phép đo đầy đủ mọi trải nghiệm của người Việt. 5

Từ hai nghiên cứu, bài học đối với Việt Nam không chỉ là có thêm ứng dụng AI. Điều quan trọng là giúp nhiều người có điều kiện sử dụng, hiểu giới hạn và tham gia quyết định công cụ phục vụ mình như thế nào. Đầu tư vào hạ tầng và đào tạo có thể mở rộng cơ hội, nhưng cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể đối với những cộng đồng khác nhau.

Cảnh báo không phải lời tiên tri

Reuters đưa tin về báo cáo ngày 2/12 và ghi nhận cảnh báo của UNDP rằng lợi ích của những thập niên thu hẹp khoảng cách phát triển có thể bị xói mòn. Điều đó phản ánh lập luận của nhóm nghiên cứu, chứ chưa chứng minh AI đã gây ra một làn sóng gia tăng bất bình đẳng giữa các quốc gia. 2

Cơ hội của AI vẫn rất đáng theo đuổi. Nhưng một tương lai tốt hơn không đến chỉ vì công nghệ trở nên mạnh hơn. Nó còn phụ thuộc vào việc ai được kết nối, ai được học, dữ liệu nào được đại diện và ai có tiếng nói khi các hệ thống ảnh hưởng đến cuộc sống của họ.

Tài liệu tham khảo

1. UNDP — The Next Great Divergence, 02/12/2025; trang giới thiệu báo cáo.
2. Reuters — AI could increase divide between rich and poor states, UN report warns, 02/12/2025; tường thuật độc lập về báo cáo.
3. UNDP — The Next Great Divergence, báo cáo đầy đủ, 2025; nguồn nghiên cứu gốc.
4. UNDP Việt Nam — AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng toàn cầu; thông tin về báo cáo và bối cảnh Việt Nam.
5. UNDP — Artificial Intelligence Landscape Assessment: Viet Nam, tháng 4/2025; đánh giá trước kỳ.