Khi AI cần một lằn ranh: châu Âu bỏ phiếu, Việt Nam đặt câu hỏi

Hành Trình AI · Nhìn lại tuần 10–16/6/2023

Hãy tưởng tượng một người xin việc nhận được lời từ chối sau khi hồ sơ đi qua một hệ thống AI. Người ấy có thể tự hỏi: AI đã cân nhắc điều gì? Nếu hệ thống sai, ai sẽ chịu trách nhiệm? Đó là một tình huống giả định, nhưng nó giúp ta nhìn thấy lý do câu chuyện AI không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm.

Giữa tháng 6/2023, khi nhiều người vẫn đang khám phá chatbot, các nhà lập pháp châu Âu đứng trước một câu hỏi khác: nên đặt giới hạn nào cho những hệ thống có thể ảnh hưởng đến quyền và cơ hội của con người?

Ngày 14/6, Nghị viện châu Âu bỏ phiếu thông qua lập trường đàm phán về dự thảo Đạo luật AI, với 499 phiếu thuận, 28 phiếu chống và 93 phiếu trắng. Cuộc bỏ phiếu mở đường cho đàm phán với các nước thành viên EU. Lúc ấy, đây chưa phải luật cuối cùng có hiệu lực. [1][2]

Không phải mọi cách dùng AI đều giống nhau

Một công cụ gợi ý tên cho quán cà phê và một hệ thống hỗ trợ tuyển dụng đều có thể dùng AI. Nhưng nếu hệ thống thứ hai góp phần loại một ứng viên, hậu quả đối với người bị ảnh hưởng có thể lớn hơn nhiều.

Dự thảo đi theo cách tiếp cận dựa trên rủi ro: mức độ và loại nghĩa vụ phụ thuộc vào cách hệ thống được sử dụng và nguy cơ của nó. Nghị viện muốn bổ sung các ứng dụng có thể tác động đáng kể đến sức khỏe, an toàn hoặc quyền cơ bản vào nhóm rủi ro cao. Đây là cách các nhà làm luật đề xuất phân loại và quản lý, không phải bằng chứng rằng mọi hệ thống thuộc nhóm ấy đều gây hại. [1]

Với AI tạo sinh như ChatGPT — công nghệ có thể tạo văn bản hoặc nội dung khác theo yêu cầu — nghị viện cũng đề xuất các yêu cầu minh bạch. Nhưng điều người đọc cần nhớ là các điều khoản khi đó vẫn nằm trên bàn đàm phán. Không nên lấy toàn bộ đề xuất tháng 6/2023 làm mô tả máy móc cho luật sau này. [1]

An toàn hay tự do? Câu trả lời không đơn giản

Một tranh luận đặc biệt gay gắt liên quan đến nhận diện sinh trắc học từ xa — chẳng hạn dùng đặc điểm khuôn mặt để nhận diện người trong không gian công cộng.

Nghị viện muốn cấm nhận diện sinh trắc học từ xa theo thời gian thực ở nơi công cộng. Theo Euronews, một số nghị sĩ muốn có ngoại lệ cho lực lượng thực thi pháp luật trong những trường hợp như tìm người mất tích hoặc ngăn chặn một cuộc tấn công; đề xuất ngoại lệ ấy đã bị bác trong cuộc bỏ phiếu. Những người ủng hộ hạn chế rộng hơn lo ngại việc giám sát và ảnh hưởng tới quyền riêng tư. [3]

Hai mối quan tâm ấy đều đáng được xem xét: làm sao hỗ trợ điều tra những tình huống nguy hiểm, đồng thời ngăn công nghệ trở thành công cụ theo dõi quá mức? Việc hỏi câu đó không đồng nghĩa chúng ta đã có một công thức dễ dàng áp dụng ở mọi nơi.

Cùng tuần ấy, Việt Nam cũng đặt câu hỏi

Ngày 16/6/2023, tại TP.HCM, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức hội thảo về AI với khoa học xã hội và nhân văn. Theo Báo Chính phủ, các đại biểu bàn đến chuẩn mực đạo đức, pháp lý và tác động của AI lên con người. [4]

Tại đó, ông Vũ Hải Quân nêu câu hỏi về việc nghiên cứu chính sách liên quan đến lao động, việc làm và phát triển liên ngành khi AI tiến bộ. Đây là ý kiến được báo tường thuật tại một hội thảo, không phải kết quả khảo sát đại diện cho người Việt. [4]

Hai sự kiện ở châu Âu và Việt Nam độc lập với nhau. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy một câu hỏi chung đang được thảo luận trong những bối cảnh khác nhau: làm thế nào để hưởng lợi từ AI mà vẫn quan tâm đến những người chịu tác động? Không có nghĩa là quy định của EU tự động áp dụng cho mọi người hoặc mọi doanh nghiệp tại Việt Nam.

Với người đi xin việc trong ví dụ đầu bài, câu hỏi thiết thực có thể là: tổ chức sử dụng công cụ nào, con người có xem lại quyết định không, và người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu xem xét lại bằng cách nào? Đây là những câu hỏi để tìm hiểu, không phải khẳng định rằng một quyền hay nghĩa vụ cụ thể đã tồn tại trong mọi trường hợp.

Nhìn lại từ sau tháng 6/2023

Các cuộc đàm phán không kết thúc với cuộc bỏ phiếu ấy. Ngày 9/12/2023, các nhà đàm phán đạt thỏa thuận tạm thời. Hội đồng EU chính thức thông qua đạo luật ngày 21/5/2024; đạo luật có hiệu lực ngày 1/8/2024. Các quy định có lộ trình áp dụng khác nhau, vì vậy có hiệu lực không có nghĩa là mọi nghĩa vụ bắt đầu cùng một ngày. [5][6]

Thỏa thuận tháng 12/2023 cũng cho thấy sự thỏa hiệp: Reuters đưa tin một nhóm đại diện doanh nghiệp lo ngại gánh nặng quy định, trong khi một tổ chức bảo vệ quyền riêng tư cho rằng các giới hạn đối với giám sát sinh trắc học chưa đủ mạnh. Đó là đánh giá của hai nhóm ở thời điểm ấy, không phải kết luận đã được kiểm chứng về toàn bộ tác động của luật. [7]

Bản cuối cùng cho phép những ngoại lệ hẹp đối với một số trường hợp nhận diện sinh trắc học từ xa theo thời gian thực phục vụ thực thi pháp luật ở nơi công cộng. Điều này cho thấy lập trường tháng 6 của Nghị viện đã không được giữ nguyên toàn bộ sau đàm phán; không nên hiểu nó như một lệnh cấm tuyệt đối trong luật cuối cùng. [3][6]

Một lá phiếu không thể tự giải quyết câu hỏi ai được bảo vệ hay ai được hưởng lợi. Nhưng câu chuyện tuần ấy nhắc chúng ta rằng tương lai AI không chỉ do những người tạo ra công nghệ quyết định. Nó còn được định hình bởi những câu hỏi xã hội sẵn sàng đặt ra — và cách chúng ta kiểm tra câu trả lời khi công nghệ bước vào đời sống.

Tài liệu tham khảo

[1] European Parliament, Legislative Observatory: lập trường ngày 14/6/2023. Nguồn lập pháp gốc.

[2] Reuters qua VOA, tin về cuộc bỏ phiếu, 14/6/2023. Tường thuật độc lập đương thời.

[3] Euronews, tranh luận về nhận diện khuôn mặt, 14/6/2023. Tường thuật độc lập đương thời.

[4] Báo Chính phủ, “Nghiên cứu khía cạnh đạo đức, pháp lý của trí tuệ nhân tạo”, 16/6/2023. Tường thuật hội thảo và ý kiến người tham dự.

[5] Hội đồng EU, tổng quan và các mốc Đạo luật AI. Nguồn chính thức, có các cập nhật sau kỳ.

[6] Ủy ban châu Âu, đạo luật có hiệu lực, 1/8/2024. Nguồn chính thức sau kỳ, mô tả tổng quan và ngoại lệ.

[7] Reuters, các phản ứng với thỏa thuận tạm thời, 8–9/12/2023. Tường thuật sau kỳ; các ý kiến được quy cho người phát biểu.