Khi AI bước vào ngành thuế: Hỗ trợ ai, và cần được kiểm tra thế nào?

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · 28/12/2024–3/1/2025

Một người bán hàng muốn biết mình cần chuẩn bị giấy tờ gì khi làm thủ tục thuế. Cùng lúc, một cán bộ phải xem qua nhiều hồ sơ để tìm những trường hợp cần kiểm tra thêm. Hai công việc khác nhau, nhưng đều đặt ra câu hỏi: AI có thể giúp tìm thông tin nhanh hơn mà vẫn bảo đảm quyết định cuối cùng được xem xét cẩn thận không?

Ngày 2/1/2025, Báo Sài Gòn Giải Phóng đưa tin về những hướng ứng dụng AI trong ngành thuế, từ hỗ trợ người nộp thuế đến phân tích rủi ro hóa đơn. Bài báo cũng dẫn lời lãnh đạo ngành thuế về kế hoạch thử nghiệm trợ lý ảo cho cán bộ quản lý nợ trong tháng 1. Đó là thông tin về một kế hoạch và những ứng dụng được báo cáo, chưa phải bằng chứng rằng mọi công cụ đã hoạt động hiệu quả trên toàn quốc. 1

Từ câu hỏi của người dân đến dữ liệu của cơ quan thuế

Trước tuần này, ngày 21/11/2024, Cục Thuế Hà Nội đã ra mắt thí điểm trợ lý ảo hỗ trợ người nộp thuế. Theo thông tin tại lễ công bố, hệ thống được xây dựng từ các văn bản, thủ tục và câu hỏi thường gặp để hỗ trợ trả lời tự động. Thanh Niên cũng đưa tin về chương trình thí điểm. Mốc tháng 11 là bối cảnh trước kỳ, không phải một sản phẩm mới ra mắt vào đầu tháng 1. 2 3

Một trợ lý trả lời có thể giúp người dân tìm hướng dẫn ban đầu. Nhưng câu hỏi thuế thường phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể và quy định được cập nhật theo thời gian. Vì thế, câu trả lời cần dẫn đến văn bản hoặc cơ quan có thẩm quyền để người dùng kiểm tra; không nên xem một đoạn trả lời tự động như quyết định chính thức về nghĩa vụ của mình.

Bài báo ngày 2/1 cũng cho biết Cục Thuế Hà Nội dùng AI để hỗ trợ phân tích rủi ro trong thông tin hóa đơn. Đây là một ứng dụng khác: thay vì giúp người dân đặt câu hỏi, hệ thống được mô tả là hỗ trợ cơ quan thuế nhận diện những trường hợp cần chú ý. Thông tin đó phản ánh nội dung do báo tường thuật; hồ sơ công khai ở đây chưa cho phép chúng ta đo độ chính xác hay tỷ lệ cảnh báo sai. 1

Cảnh báo không phải kết luận

Giả sử một hệ thống đánh dấu một hóa đơn là bất thường. Một dấu hiệu như vậy có thể giúp cán bộ biết nên xem xét hồ sơ nào trước. Nhưng dữ liệu thiếu, một giao dịch hợp lệ khác thường hoặc sai sót khi nhập liệu cũng có thể làm một trường hợp trông đáng ngờ. Ví dụ này là tình huống minh họa, không phải một vụ việc đã được ghi nhận.

Vì vậy, cách thiết kế quy trình quan trọng không kém bản thân công cụ: cơ quan sử dụng cần kiểm tra cơ sở của cảnh báo, bảo vệ dữ liệu và để người liên quan có thể giải thích hoặc yêu cầu xem xét khi có sai sót. Đó là các tiêu chí cần theo dõi, không phải mô tả đã được kiểm chứng về mọi hệ thống thuế ở Việt Nam.

Hai loại trợ lý cũng cần được phân biệt. Trợ lý dành cho người nộp thuế được công bố thí điểm ở Hà Nội từ tháng 11/2024. Trong bài ngày 2/1, lãnh đạo ngành thuế nói về kế hoạch thí điểm một trợ lý hỗ trợ cán bộ quản lý nợ trong tháng 1/2025. Một kế hoạch cho công chức không chứng minh hệ thống dành cho người dân đã được mở rộng hoặc có chất lượng như kỳ vọng. 1 2

Điều cần theo dõi

Với người dân và doanh nghiệp, lợi ích đáng tìm kiếm là hướng dẫn dễ hiểu và có thể kiểm chứng, cùng cách tiếp cận cán bộ khi câu hỏi vượt quá khả năng của trợ lý. Với ngành thuế, cơ hội nằm ở việc xử lý thông tin tốt hơn; trách nhiệm là tránh biến một dự đoán hay cảnh báo thành phán quyết tự động.

Bài báo đầu năm 2025 cho thấy AI đã bước vào cuộc thảo luận cụ thể về quản lý và dịch vụ thuế tại Việt Nam. Để biết những công cụ ấy giúp được ai và hiệu quả đến đâu, vẫn cần bằng chứng về cách triển khai và trải nghiệm thực tế.

Tài liệu tham khảo

1. Báo Sài Gòn Giải Phóng — Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý thuế, 2/1/2025: tường thuật về ứng dụng được nêu và kế hoạch thử nghiệm.
2. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ — Ra mắt trợ lý ảo hỗ trợ người nộp thuế, 21/11/2024: thông tin lễ công bố trước kỳ.
3. Thanh Niên — Người nộp thuế tại Hà Nội được trợ lý ảo hỗ trợ, 21/11/2024: báo chí Việt Nam, trước kỳ.