Từ một cuộc trò chuyện đến câu hỏi: Ai quyết định tương lai AI?

Nhìn lại giai đoạn 30/11/2022–31/03/2023. Những thông tin có sau giai đoạn này được ghi rõ thời điểm.

Đầu năm 2023, Minh Phong ở TP.HCM muốn thử ChatGPT. Theo VnExpress, trước đó anh phải mượn tài khoản của một người bạn ở nước ngoài; đến tháng Một, anh mới có tài khoản của riêng mình. Khi bài báo đăng ngày 1/2, dịch vụ chưa hỗ trợ người dùng mở tài khoản tại Việt Nam. 1

Câu chuyện ấy bắt đầu bằng sự tò mò: nếu một công cụ có thể trò chuyện, giải thích và giúp mình tìm ý tưởng, mình có thể dùng nó để làm gì?

Nhưng trước cả câu hỏi ấy, Minh Phong phải giải quyết một việc khác: làm thế nào để bước vào. Trải nghiệm của một người không đại diện cho tất cả người Việt. Dù vậy, nó giúp ta nhìn thấy điều thường bị bỏ qua trong những cuộc bàn luận về công nghệ: một công cụ có thể được giới thiệu rộng rãi trên thế giới, nhưng con đường đến với nó không giống nhau đối với mọi người.

Từ cuối tháng 11/2022 đến hết tháng 3/2023, những cánh cửa AI liên tiếp mở ra: cho người dùng, nhà phát triển, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu. Cùng lúc, những người khác đặt câu hỏi về độ chính xác, dữ liệu, công việc và quyền quyết định. Nhìn lại những tháng ấy, mình thấy một câu chuyện rộng hơn sự ra đời của một chatbot: khi AI bước vào đời sống, ai được hưởng lợi, ai phải gánh rủi ro và ai có tiếng nói về cách nó được sử dụng?

Một cuộc trò chuyện mở ra nhiều câu hỏi

Ngày 30/11/2022, OpenAI giới thiệu ChatGPT như một bản dùng thử nghiên cứu. Thay vì chỉ nhận một câu trả lời rồi bắt đầu lại, người dùng có thể hỏi tiếp trong cùng cuộc trò chuyện. Với người đang học một khái niệm khó, tìm cách viết một email hay đơn giản là tò mò, đó là một cách tương tác hấp dẫn. 2

Nhưng trong chính thông báo ấy, OpenAI cũng nói rằng ChatGPT đôi khi tạo ra câu trả lời nghe hợp lý nhưng sai hoặc vô nghĩa. Một câu văn trôi chảy không tự cho biết nó có đúng hay không. 2

Chỉ vài ngày sau, câu hỏi về độ tin cậy trở thành chuyện của cả một cộng đồng. Ngày 5/12, Stack Overflow, nơi mọi người hỏi đáp về lập trình, áp dụng quy định tạm thời ngăn các câu trả lời do ChatGPT tạo ra. Những người quản lý lo rằng nội dung sai nhưng trông có vẻ thuyết phục có thể được đăng nhanh hơn khả năng kiểm tra. 3

Điều đó không có nghĩa mọi câu trả lời của AI đều sai, hay công cụ không có ích cho người lập trình. Nó cho thấy một sự thay đổi trong trách nhiệm: khi nội dung có thể được tạo ra rất nhanh, ai sẽ có thời gian và kiến thức để kiểm tra trước khi người khác dựa vào nó?

Câu hỏi tương tự xuất hiện trong giáo dục. Một giáo viên có thể thấy AI hữu ích để gợi ý cách giải thích một bài học; đồng thời, một bài luận được viết trôi chảy cũng khiến việc đánh giá điều học sinh thực sự hiểu trở nên khó hơn. Trong bài báo của NPR ngày 19/12/2022, giáo sư Ethan Mollick nói về cả sự hào hứng lẫn những băn khoăn của mình khi sinh viên bắt đầu dùng công cụ mới. Đó là góc nhìn của một người dạy học, không phải bằng chứng rằng mọi trường học đã có cùng trải nghiệm. 4

Ở Việt Nam, AI không chỉ là chatbot

Trong khi những cuộc trò chuyện về ChatGPT đang lan rộng, một câu hỏi khác được đặt ra tại TP.HCM: AI có thể giúp giải quyết những vấn đề nào của thành phố?

Tại một hội thảo ngày 27/12/2022, Sở Thông tin và Truyền thông TP.HCM công bố mười bài toán để các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp tìm lời giải. Các đề xuất trải rộng từ hành chính công đến quản lý chất thải. Đây là lời mời nghiên cứu và phát triển giải pháp; bản công bố không chứng minh rằng cả mười bài toán đã được giải quyết. 5

Cũng tại hội thảo, ông Vũ Chí Kiên, khi đó là Phó Chủ tịch UBND quận Bình Tân, giới thiệu một công cụ hỗ trợ theo dõi trật tự xây dựng. Theo VnExpress, công cụ dùng dữ liệu hình ảnh và học sâu để xác định những khu vực có nguy cơ; cán bộ vẫn phải kiểm tra thực tế và hồ sơ để xác định có vi phạm hay không. 6

Đây không phải ChatGPT hay một hệ thống tạo văn bản. Đặt hai câu chuyện cạnh nhau giúp ta thấy AI có nhiều dạng và phục vụ nhiều mục đích. Nhưng chúng có thể gợi ra cùng một câu hỏi: khi một hệ thống đưa ra câu trả lời hoặc cảnh báo, con người cần làm gì trước khi hành động dựa vào nó?

Với Bình Tân, nguồn báo chí ghi lại lời giới thiệu của đại diện địa phương. Mình chưa có một đánh giá độc lập về độ chính xác của công cụ hay tác động cụ thể đối với người dân. Vì vậy, đây là một ví dụ về cách hệ thống được mô tả và dự định sử dụng, chứ chưa phải bằng chứng rằng nó đã giải quyết thành công mọi vấn đề đặt ra.

Những người đứng ngoài khung hình

Không phải ai cũng nhìn một công cụ AI mới từ vị trí của người muốn dùng nó.

Giữa tháng 12/2022, nhiều họa sĩ trên ArtStation đăng hình phản đối việc sử dụng tác phẩm cho AI tạo ảnh. Theo Ars Technica, những hình phản đối xuất hiện từ ngày 13/12 và chiếm phần lớn trang tác phẩm thịnh hành vào ngày hôm sau. 7

Với một người chưa biết vẽ, khả năng tạo hình ảnh từ mô tả có thể mở ra cơ hội thử nghiệm. Với một họa sĩ, cùng khả năng ấy đặt ra câu hỏi về tác phẩm đã được dùng như thế nào và họ có tiếng nói gì trong việc đó. Các nghệ sĩ không có cùng quan điểm, và một cuộc phản đối không tự giải quyết được những câu hỏi pháp lý phức tạp. Nhưng nó cho thấy những người tạo ra nội dung không chỉ là nguồn dữ liệu vô danh.

Một tháng sau, vào ngày 18/1/2023, TIME đưa tin về những lao động tại Kenya làm việc cho nhà thầu Sama trong dự án liên quan đến OpenAI. Họ phân loại những đoạn văn có nội dung gây tổn hại để hỗ trợ xây dựng hệ thống nhận diện nội dung độc hại. Một số người được phỏng vấn kể về ảnh hưởng tâm lý của công việc; báo cũng ghi nhận phản hồi của các công ty liên quan. 8

Bài điều tra nói về những người và hợp đồng cụ thể, không cho phép mình kết luận rằng mọi người làm dữ liệu AI đều có điều kiện giống nhau. Điều nó làm hiện rõ là: phía sau một giao diện có vẻ tự động vẫn có công việc của con người, cùng những lựa chọn về ai thực hiện việc đó và trong điều kiện nào.

Giúp người dùng tiếp cận một công cụ hữu ích và quan tâm đến người làm ra nó không phải hai mục tiêu loại trừ nhau. Cả hai đều quan trọng nếu ta muốn hiểu đầy đủ giá trị và chi phí của công nghệ.

Khi cánh cửa mở thêm — và không mở giống nhau

Sang tháng Hai, các công ty lớn bắt đầu giới thiệu những cách khác để người dùng gặp AI. Ngày 6/2, Google công bố Bard là dịch vụ AI hội thoại thử nghiệm, ban đầu dành cho nhóm người kiểm thử được tin cậy. Google cũng nói về các tính năng AI dự kiến cho Search; Bard và những tính năng tìm kiếm ấy không phải cùng một sản phẩm. 9

Đến ngày 21/3, Google bắt đầu mở quyền truy cập Bard tại Mỹ và Anh. Khoảng cách giữa hai ngày là lời nhắc rằng một thông báo, một chương trình thử nghiệm và khả năng sử dụng rộng rãi là những điều khác nhau. 10

Với nhà nghiên cứu, cánh cửa cần mở lại là một cánh cửa khác. Ngày 24/2, Meta giới thiệu LLaMA, một nhóm mô hình ngôn ngữ nền tảng cho nghiên cứu. Công ty nói rằng những mô hình nhỏ hơn có thể giúp thêm nhà nghiên cứu tiếp cận công nghệ này. Nhưng quyền tiếp cận ban đầu có điều kiện và giấy phép giới hạn mục đích; không nên hiểu rằng mọi người khi đó đều được tự do sử dụng mô hình cho bất cứ việc gì. 11

Mở rộng khả năng nghiên cứu có thể giúp nhiều người kiểm tra, hiểu và cải thiện hệ thống hơn. Đồng thời, khả năng tiếp cận mạnh hơn cũng đặt ra câu hỏi về sử dụng sai mục đích. Giữa việc đóng kín hoàn toàn và mở không giới hạn là những lựa chọn cụ thể về giấy phép, tài nguyên và trách nhiệm.

Ngày 14/3, OpenAI công bố GPT-4, một mô hình được thiết kế để nhận đầu vào bằng văn bản và hình ảnh rồi tạo ra văn bản. Công ty báo cáo kết quả ấn tượng trên một số bài kiểm tra và đồng thời thừa nhận hệ thống vẫn còn hạn chế. Một kết quả thi tốt theo báo cáo của nhà phát triển có thể cho thấy tiến bộ trong điều kiện đánh giá nhất định; nó không bảo đảm mọi câu trả lời trong đời sống đều đáng tin. 12

Chín ngày sau, OpenAI giới thiệu hỗ trợ plugin thử nghiệm cho ChatGPT: những cầu nối cho phép hệ thống sử dụng một số công cụ hoặc dịch vụ bên ngoài. Quyền truy cập ban đầu được mở dần cho những người trong danh sách chờ. 13

Hãy hình dung bạn muốn tìm một nhà hàng phù hợp cho gia đình. Một trợ lý có thể giúp bạn tìm thông tin thay vì yêu cầu bạn mở từng trang. Đây là tình huống minh họa, không phải một kết quả thử nghiệm của Dòng Chảy AI. Ngay khi trợ lý được kết nối với dịch vụ khác, câu hỏi cũng thay đổi: nó được xem dữ liệu nào, được phép làm gì, và người dùng có thể kiểm soát những hành động ấy đến đâu?

Ai sẽ giữ tay lái?

Cuối tháng 3/2023, có những người nhìn xa hơn các sản phẩm đang có. Một bức thư do Future of Life Institute công bố, ghi ngày 22/3 và trở thành chủ đề báo chí bàn luận trong những ngày cuối tháng, kêu gọi tạm dừng ít nhất sáu tháng việc huấn luyện các hệ thống mạnh hơn GPT-4. Những người ủng hộ lo ngại xã hội chưa chuẩn bị đầy đủ cho các hệ thống tương lai có thể có năng lực lớn hơn. 14 15

Nhưng có người đặt trọng tâm ở nơi khác: nếu chỉ nhìn vào nguy cơ tương lai, liệu chúng ta có bỏ qua những vấn đề mà con người đang đối diện — từ điều kiện lao động, quyền của nghệ sĩ đến dữ liệu cá nhân? Hai mối quan tâm có thể cùng tồn tại, ngay cả khi người tham gia bất đồng về việc nên ưu tiên điều gì.

Ngày 30/3, cơ quan bảo vệ dữ liệu Italy đưa ra một quyết định hạn chế tạm thời việc OpenAI xử lý dữ liệu người dùng tại Italy; ngày 31/3, cơ quan công bố quyết định và cho biết đã mở cuộc điều tra. Những vấn đề được nêu bao gồm thông tin cung cấp cho người có dữ liệu, cơ sở xử lý dữ liệu và việc bảo vệ trẻ em. Đó là các vấn đề cơ quan quản lý nêu ra khi áp dụng biện pháp và điều tra, không phải tất cả đều là kết luận cuối cùng của vụ việc. 16

Bức thư và quyết định tại Italy không có cùng mục tiêu hay thẩm quyền. Một nhóm người kêu gọi thay đổi cách phát triển các hệ thống tương lai; một cơ quan nhà nước can thiệp vào việc xử lý dữ liệu của một dịch vụ đang hoạt động. Không có bằng chứng trong những nguồn này cho thấy lá thư gây ra quyết định của Italy.

Với một người dùng Việt Nam, quyết định tại Italy không tự cho biết pháp luật Việt Nam sẽ áp dụng thế nào. Nhưng tình huống vẫn gợi ra câu hỏi gần gũi: trước khi chia sẻ một tài liệu công việc, thông tin khách hàng hay câu chuyện riêng tư với AI, mình biết gì về cách dữ liệu đó được xử lý?

Nhìn thêm một đoạn đường

Những người vào tháng 3/2023 chưa thể biết điều gì sẽ xảy ra sau đó. Với thông tin có được đến 31/10/2026, ta có thể nhìn lại hai mảnh bằng chứng xuất hiện sau giai đoạn này.

Thứ nhất, tháng 7/2023, nghiên cứu của Shakked Noy và Whitney Zhang được công bố trên tạp chí Science. Nghiên cứu quan sát tác động của ChatGPT đối với những nhiệm vụ viết chuyên môn nhất định. Kết quả hỗ trợ ý tưởng rằng AI có thể giúp cải thiện năng suất trong những điều kiện được nghiên cứu; chúng không chứng minh mọi công việc sẽ thay đổi giống nhau, hay cho biết ai ở Việt Nam đã được hưởng lợi. 17

Thứ hai, ngày 28/4/2023, cơ quan bảo vệ dữ liệu Italy cho biết OpenAI đã mô tả các thay đổi và khôi phục quyền truy cập ChatGPT tại nước này. Việc dịch vụ trở lại không tự nó giải quyết mọi câu hỏi về quyền riêng tư hay chứng minh mọi vấn đề pháp lý đã kết thúc. 18

Khi Minh Phong tìm cách thử ChatGPT, anh bắt đầu từ một mong muốn rất dễ hiểu: được khám phá một công cụ mới. Những tháng tiếp theo cho thấy mong muốn ấy kết nối với nhiều câu hỏi lớn hơn — về sự tin cậy trong lớp học, quyết định của cơ quan công quyền, công việc của họa sĩ và người gán nhãn dữ liệu, cũng như quyền của người dùng.

AI có thể mở thêm cơ hội để học hỏi, làm việc và sáng tạo. Để những cơ hội ấy có ý nghĩa, chúng ta cũng cần nhìn vào cách công nghệ được xây dựng, ai có thể tiếp cận nó và ai có quyền đặt câu hỏi khi có điều gì sai.

Có lẽ câu hỏi tiếp theo dành cho mỗi chúng ta không chỉ là “AI có thể làm gì cho mình?” mà còn là: “Mình muốn có tiếng nói như thế nào trong cách AI bước vào cuộc sống của mình?”

Tài liệu tham khảo

1. VnExpress — Cơn sốt ChatGPT tại Việt Nam, 01/02/2023.
2. OpenAI — Introducing ChatGPT, 30/11/2022.
3. ITPro — Stack Overflow temporarily bans ChatGPT, 05/12/2022.
4. NPR / North Country Public Radio — ChatGPT and education, 19/12/2022.
5. Trung tâm Báo chí TP.HCM — 10 bài toán trí tuệ nhân tạo, hội thảo 27/12/2022.
6. VnExpress — Quận Bình Tân quản lý trật tự xây dựng bằng AI, 28/12/2022.
7. Ars Technica — Artists protest AI artwork on ArtStation, 15/12/2022.
8. TIME — Kenyan workers and ChatGPT, 18/01/2023.
9. Google — An important next step on our AI journey, 06/02/2023.
10. Google — Try Bard and share your feedback, 21/03/2023.
11. Meta — Introducing LLaMA, 24/02/2023.
12. OpenAI — GPT-4, 14/03/2023.
13. OpenAI — ChatGPT plugins, 23/03/2023.
14. Future of Life Institute — Pause Giant AI Experiments, thư ghi ngày 22/03/2023.
15. Reuters — Experts urge pause on training more powerful AI, 29/03/2023.
16. Garante Privacy — Temporary limitation and investigation, 31/03/2023.
17. Noy & Zhang — Experimental evidence on productivity effects of generative AI, Science, 14/07/2023.
18. Garante Privacy — ChatGPT returns to Italy, 28/04/2023.