Khi AI nói tiếng Việt, ai sẽ có tiếng nói?

Đầu tháng 11/2023, một thay đổi nhỏ xuất hiện trên màn hình đăng ký ChatGPT: người dùng ở Việt Nam có thể dùng số điện thoại Việt Nam để tạo tài khoản. Trước đó, có người đã tìm cách sử dụng dịch vụ, nhưng việc đăng ký từng cần đến những bước vòng vèo hơn. VnExpress ghi nhận…

Hành Trình AI · Nhìn lại từ ngày 1/10 đến 31/12/2023

Thay đổi ấy không biến mọi người thành chuyên gia AI. Nhưng nó khiến một câu hỏi trở nên gần gũi hơn: khi một công cụ có thể trả lời bằng tiếng Việt, giúp ta nghĩ ý tưởng hay soạn một bức thư, chúng ta sẽ dùng nó như thế nào?

Chẳng bao lâu sau, có thêm những câu hỏi khác. Một AI dành cho tiếng Việt cần hiểu những gì? Ai được quyết định dữ liệu và công cụ nào được sử dụng? Và nếu AI có thể tạo ra một giọng nói hay một khuôn mặt, người sở hữu chúng có quyền từ chối đến đâu?

Ba tháng cuối năm 2023 không đưa ra câu trả lời trọn vẹn. Nhưng khi nhìn các sự kiện ở Việt Nam cùng những cuộc thương lượng và tranh luận trên thế giới, ta bắt đầu thấy một câu chuyện: cánh cửa sử dụng AI đang mở rộng, trong khi quyền định hình nó vẫn được phân chia không đều.

Khi cánh cửa mở ra

Hãy hình dung một nhân viên văn phòng cần viết email giải thích một dự án bằng tiếng Anh. Thay vì bắt đầu từ trang giấy trắng, người ấy có thể nhờ chatbot gợi ý dàn ý, rồi sửa lại giọng văn, kiểm tra thông tin và quyết định phần nào nên gửi đi.

Đây là một ví dụ minh họa, không phải câu chuyện của một người được phỏng vấn. Nhưng nó cho thấy vì sao AI tạo sinh thu hút sự chú ý: chỉ bằng ngôn ngữ thông thường, người dùng có thể yêu cầu một hệ thống tạo bản nháp, tóm tắt hoặc đưa ra gợi ý.

Ngày 6/11/2023, OpenAI giới thiệu GPT tùy chỉnh: những phiên bản ChatGPT có thể được thiết lập cho mục đích cụ thể bằng hướng dẫn và kiến thức bổ sung. Theo công ty, người tạo không nhất thiết phải biết lập trình. Khả năng tiếp cận khi đó phụ thuộc vào điều kiện và giai đoạn triển khai, chứ không đồng nghĩa mọi người đều có thể sử dụng mọi tính năng ngay lập tức. [2]

Một trợ lý được thiết kế cho công việc quen thuộc nghe rất hấp dẫn. Nhưng khi đưa thông tin vào công cụ, người dùng cũng cần hỏi: thông tin nào được phép chia sẻ? Câu trả lời dựa trên dữ kiện đáng tin đến đâu? Và nếu bản nháp sai, ai chịu trách nhiệm kiểm tra trước khi nó trở thành một quyết định thật?

Có thêm quyền sử dụng công cụ là một bước tiến. Quyền hiểu và lựa chọn cách dùng nó vẫn quan trọng không kém.

Một AI nói tiếng Việt cần những gì?

Một chatbot có thể tạo ra câu văn trôi chảy bằng tiếng Việt. Nhưng trôi chảy chưa đủ để chứng minh rằng nó hiểu đúng hoàn cảnh, cách nói địa phương, tên riêng hay những sắc thái văn hóa mà người dùng quan tâm.

Trong quý cuối năm, câu hỏi đó xuất hiện cùng những nỗ lực phát triển ở Việt Nam. Nhóm nghiên cứu VinAI công bố bài nghiên cứu về PhởGPT, một họ mô hình ngôn ngữ dành cho tiếng Việt. Tại AI Day đầu tháng 12, dự án được giới thiệu tới công chúng. [3][4]

Một mô hình ngôn ngữ có thể hình dung như một thành phần nền tảng: nó học các mẫu trong dữ liệu để tạo hoặc xử lý văn bản. Một ứng dụng chatbot là sản phẩm mà người dùng tương tác, có thể được xây dựng từ mô hình và nhiều thành phần khác. Hai điều này liên quan với nhau, nhưng không giống nhau.

Cuối tháng 12, VinBigdata công bố ứng dụng ViGPT cho người dùng cuối và một phiên bản dành cho doanh nghiệp. Theo thông báo của công ty, phiên bản cộng đồng được mở thử nghiệm với giới hạn người dùng trong một giai đoạn ban đầu. Đó là phạm vi công ty công bố, không cho biết có bao nhiêu người thực sự tham gia hoặc chứng minh rằng câu trả lời luôn chính xác. [5]

PhởGPT và ViGPT là những nỗ lực khác nhau. Sự xuất hiện của chúng gợi ra một câu hỏi lớn hơn chuyện chọn giữa hai cái tên: nếu muốn công nghệ phục vụ tốt hơn cho người Việt, ai sẽ chọn dữ liệu, đánh giá chất lượng, trả chi phí tính toán và chịu trách nhiệm khi hệ thống trả lời sai?

Một nhóm trong nước có thể mang hiểu biết về ngôn ngữ và bối cảnh địa phương vào quá trình thiết kế. Đồng thời, họ vẫn cần nguồn lực, dữ liệu phù hợp và cách đánh giá đáng tin. Bài nghiên cứu và thông báo sản phẩm cho thấy các nỗ lực đã diễn ra; chúng chưa đủ để kết luận rằng mọi phương ngữ đều được phục vụ tốt hay một mô hình giải quyết trọn vẹn vấn đề tiếng Việt.

Với người dùng, đây không nhất thiết là lựa chọn giữa “AI nước ngoài” và “AI Việt Nam”. Câu hỏi thiết thực hơn có thể là: công cụ nào phù hợp với công việc của mình, nó xử lý thông tin ra sao, và mình có thể kiểm tra kết quả bằng cách nào?

Khi AI học cách tạo ra hình ảnh và giọng nói

Trong khi một số người thử dùng AI để viết nhanh hơn, những người khác phải đối mặt với khả năng công nghệ tạo lại thứ gắn liền với chính con người họ.

Ở Hollywood, công đoàn diễn viên SAG-AFTRA và các hãng phim đạt thỏa thuận sơ bộ ngày 8/11/2023; cuộc đình công được tạm dừng từ ngày hôm sau. Đến ngày 5/12, công đoàn thông báo các thành viên đã phê chuẩn thỏa thuận. Theo công đoàn, hợp đồng có những điều khoản về sự đồng ý và thù lao liên quan đến bản sao kỹ thuật số của diễn viên. [6][7]

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở công nghệ tạo hình ảnh. Nó nằm ở câu hỏi thương lượng: nếu một hệ thống có thể tạo ra bản sao giống một người, người đó cần được biết gì, đồng ý với điều gì và được trả công ra sao?

Những điều khoản này không có nghĩa mọi tranh chấp đã được giải quyết. Phạm vi bảo vệ phụ thuộc vào nội dung hợp đồng và hoàn cảnh cụ thể. Thỏa thuận của diễn viên Mỹ cũng không tự động áp dụng cho một người lồng tiếng hay người sáng tạo tại Việt Nam.

Dù vậy, câu hỏi của họ có thể khiến chúng ta suy nghĩ. Nếu một người Việt được đề nghị cho phép sử dụng giọng nói của mình trong một dự án AI, họ sẽ muốn biết giọng nói đó được dùng bao lâu, ở đâu và cho mục đích nào? Đây là tình huống giả định, không phải ví dụ về một hợp đồng cụ thể.

Ở đây, quyền lựa chọn không chỉ là chọn sử dụng một công cụ. Đôi khi, nó còn là quyền thương lượng về cách công cụ sử dụng thứ thuộc về mình.

Ai quyết định ở bên trong những công ty AI?

Những người làm ra AI cũng không phải lúc nào có cùng câu trả lời về cách công nghệ nên được quản lý.

Ngày 17/11/2023, hội đồng quản trị OpenAI thông báo Sam Altman rời vị trí CEO. Chưa đầy hai tuần sau, công ty xác nhận ông trở lại và công bố hội đồng ban đầu mới. Diễn biến nhanh chóng thu hút sự chú ý bởi OpenAI đứng sau một trong những sản phẩm AI được bàn luận nhiều nhất lúc bấy giờ. [8][9]

Không nên biến những ngày biến động đó thành một câu chuyện đơn giản về một phe “muốn an toàn” và một phe “chỉ muốn tăng trưởng”. Thông tin công khai khi ấy không đủ để kết luận đầy đủ về động cơ và các cuộc trao đổi nội bộ.

Tuy nhiên, sự kiện làm lộ ra một vấn đề: khi quyết định của một tổ chức có thể ảnh hưởng tới công cụ mà nhiều người và doanh nghiệp sử dụng, ai trong tổ chức có quyền đưa ra quyết định ấy? Hội đồng quản trị, nhân viên, nhà đầu tư và người dùng có những vai trò và mức ảnh hưởng khác nhau.

Một người dùng tại Việt Nam không có mặt trong phòng họp đó. Nhưng lựa chọn về giá, cách truy cập, giới hạn sản phẩm hay chính sách dữ liệu của nhà cung cấp có thể ảnh hưởng đến công việc của họ. Mối liên hệ ấy không chứng minh một quyết định nội bộ cụ thể đã gây ra thiệt hại cho người Việt; nó giúp ta thấy vì sao quản trị công ty cũng là một phần của câu chuyện về quyền lựa chọn.

Khi chính phủ bước vào cuộc

Không chỉ các công ty và người lao động đang tìm cách đặt ra giới hạn. Các chính phủ cũng bắt đầu đưa AI vào những cuộc thảo luận về an toàn và trách nhiệm.

Ngày 30/10, Tổng thống Mỹ ký sắc lệnh về phát triển và sử dụng AI. Ngày 1/11, tuyên bố Bletchley được công bố tại hội nghị an toàn AI ở Anh, thể hiện nỗ lực hợp tác quốc tế. Đây là hai hình thức khác nhau: một sắc lệnh của Mỹ và một tuyên bố hợp tác; tuyên bố tự nó không biến thành luật ràng buộc cho mọi quốc gia. [10][11]

Đầu tháng 12, các nhà đàm phán của Hội đồng EU và Nghị viện châu Âu đạt thỏa thuận chính trị tạm thời về dự luật AI. Đến ngày 31/12/2023, đây chưa phải là một bộ quy tắc đã hoàn tất mọi bước thông qua và áp dụng. [12]

Những động thái ấy đặt ra những câu hỏi khó. Làm thế nào để giảm rủi ro mà không khiến những người ít nguồn lực khó tham gia? Khi quy tắc được xây dựng, tiếng nói của doanh nghiệp lớn, nhà nghiên cứu, người lao động và cộng đồng chịu tác động được lắng nghe ra sao?

Không có một công thức đơn giản. Quy định thiếu hiệu quả có thể bỏ sót người cần bảo vệ; quy định tốn kém hoặc thiếu rõ ràng cũng có thể tạo gánh nặng cho các nhóm nhỏ. Đánh giá kết quả thực tế cần nhiều hơn những tuyên bố tại thời điểm công bố.

Nhiều cánh cửa hơn, nhiều câu hỏi hơn

Nếu trở lại ngày cuối cùng của năm 2023, chúng ta có thể thấy AI tạo sinh đang đến gần hơn với người dùng, kể cả ở Việt Nam. Các nhóm trong nước đã giới thiệu mô hình và ứng dụng hướng tới tiếng Việt. Người lao động bắt đầu thương lượng các điều khoản liên quan đến bản sao số. Các công ty và chính phủ đối mặt với câu hỏi ai có quyền đặt giới hạn.

Nhưng khi ấy, chưa ai có thể biết chắc những công cụ này sẽ thay đổi từng ngành nghề ra sao, mô hình nào sẽ phục vụ tiếng Việt tốt nhất, hay các nỗ lực quản lý sẽ hiệu quả đến mức nào. Việc một công cụ có thể thực hiện một phần công việc không tự chứng minh rằng cả nghề nghiệp sẽ biến mất.

Có lẽ điều đáng giữ lại từ quý cuối năm ấy là một thói quen đặt câu hỏi. Khi gặp một công cụ mới, ta có thể hỏi nó giúp mình làm gì. Sau đó, ta có thể hỏi thêm: ai xây dựng nó, dữ liệu của ai liên quan, ai được hưởng lợi — và khi có điều gì không ổn, ai có tiếng nói?

Công nghệ có thể mở một cánh cửa. Những lựa chọn phía sau cánh cửa ấy vẫn cần con người tham gia.

Nhìn lại sau thời điểm bài viết

Ngày 21/5/2024: Hội đồng EU phê duyệt lần cuối Đạo luật AI sau thỏa thuận tạm thời của tháng 12/2023. Việc phê duyệt này diễn ra sau giai đoạn bài viết, và không có nghĩa mọi nghĩa vụ bắt đầu áp dụng ngay trong ngày đó. [13]