Khi AI đến gần hơn: Ai quyết định cách chúng ta dùng nó?

Tháng 7 năm 2023, một người dùng Việt Nam có thêm một lựa chọn khi muốn trò chuyện với AI bằng tiếng mẹ đẻ. Google thông báo mở rộng Bard sang nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt. Một câu hỏi trước đây có thể phải dịch sang tiếng Anh giờ đây có thể được đặt theo cách quen…

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · Nhìn lại 1/7–30/9/2023

Điều đó không có nghĩa Bard hiểu đúng mọi sắc thái tiếng Việt, hay mọi người đều tiếp cận nó theo cùng một cách. Nhưng thay đổi này đặt ra một câu hỏi thú vị: khi AI bước qua rào cản ngôn ngữ và đến gần đời sống hơn, ai sẽ quyết định chúng ta có thể làm gì với nó — và trong những điều kiện nào?

Trong ba tháng tiếp theo, câu hỏi ấy xuất hiện ở nhiều nơi. Có người muốn xây dựng công cụ của riêng mình. Có doanh nghiệp muốn đưa AI vào công việc. Và ở Hollywood, những người viết kịch bản đang thương lượng về giới hạn của AI tại nơi làm việc. Đó là những câu chuyện khác nhau, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng cho thấy tiếp cận công nghệ chỉ là điểm khởi đầu. Những lựa chọn về dữ liệu, quyền sử dụng và tiếng nói của con người mới quyết định tiếp theo điều gì sẽ xảy ra.

Khi một công cụ bắt đầu nói tiếng Việt

Ngày 13/7/2023, Google thông báo mở rộng Bard. Ngày hôm sau, VnExpress đưa tin tiếng Việt nằm trong các ngôn ngữ được bổ sung. [1] Với một người đọc Việt Nam, ý nghĩa dễ hình dung: bạn có thể thử đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ mình dùng hằng ngày, thay vì luôn phải chuyển ý sang tiếng Anh trước.

Nhưng một cuộc trò chuyện trôi chảy không tự nó chứng minh câu trả lời đúng. Nếu hỏi AI về một quy định, một vấn đề sức khỏe hay thông tin liên quan đến công việc, người dùng vẫn cần kiểm tra bằng nguồn phù hợp. Bài báo về việc hỗ trợ ngôn ngữ cho thấy một cánh cửa được mở; nó không đo lường được chất lượng tiếng Việt trong mọi tình huống hay đại diện cho trải nghiệm của toàn bộ người dùng Việt Nam.

Câu hỏi về tiếp cận còn có một tầng khác. Không phải ai cũng chỉ muốn dùng một ứng dụng do công ty khác tạo ra. Có những nhóm muốn xây sản phẩm phù hợp với người dùng, dữ liệu và nhu cầu của mình. Họ cần nhiều hơn một ô chat: họ cần công cụ để phát triển.

Cánh cửa thứ hai: Ai được xây dựng?

Ngày 18/7, Meta giới thiệu Llama 2, một họ mô hình ngôn ngữ lớn. Công ty cho biết các trọng số mô hình — có thể hiểu gần đúng là những thông số đã được học trong quá trình huấn luyện — được cung cấp cho nghiên cứu và sử dụng thương mại theo các điều khoản của giấy phép. Với nhà phát triển, điều này tạo thêm một con đường để thử nghiệm và xây dựng ứng dụng. [2]

Meta gọi cách tiếp cận của mình là “mã nguồn mở”. Hai ngày sau, Open Source Initiative phản đối cách gọi đó, cho rằng các hạn chế trong giấy phép khiến nó không đáp ứng định nghĩa mã nguồn mở của tổ chức. [3]

Tranh luận nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng liên quan đến một câu hỏi rất thực tế: được tiếp cận một mô hình và được tự do sử dụng nó đến đâu là hai điều khác nhau. Một nhóm nhỏ muốn phát triển trợ lý tiếng Việt có thể nhìn thấy cơ hội khi có thêm mô hình để lựa chọn. Nhưng họ vẫn cần xem giấy phép, khả năng tính toán, chất lượng dữ liệu và việc đánh giá sản phẩm của mình. Có mô hình để bắt đầu không có nghĩa những rào cản khác biến mất.

Không có bằng chứng trong hồ sơ này để nói rằng một nhóm cụ thể ở Việt Nam đã dùng Llama 2 thành công trong quý ấy. Ví dụ trên là một tình huống minh họa, không phải câu chuyện về một doanh nghiệp có thật.

Khi AI bước vào công việc

Cùng tháng 7, một nghiên cứu của Shakked Noy và Whitney Zhang trên tạp chí Science đưa ra một mảnh ghép đáng chú ý. Trong thí nghiệm trực tuyến với 453 người có trình độ đại học, những người được tiếp cận ChatGPT thực hiện các nhiệm vụ viết chuyên môn được giao nhanh hơn và có chất lượng đầu ra trung bình cao hơn theo đánh giá của nghiên cứu. [4]

Kết quả này cho thấy tiềm năng của AI trong một số công việc viết. Nhưng các nhiệm vụ thí nghiệm không tái hiện đầy đủ mọi yêu cầu của công việc thực tế. Theo phần giải thích của MIT, chúng không đòi hỏi mức độ chính xác thực tế hay bối cảnh tổ chức như nhiều công việc ngoài đời. [5] Vì vậy, chúng ta không thể lấy kết quả đó để kết luận rằng mọi nhân viên sẽ tiết kiệm được cùng lượng thời gian, hay rằng một nền kinh tế sẽ mất hoặc tạo ra bao nhiêu việc làm.

Ngày 28/8, OpenAI công bố ChatGPT Enterprise, phiên bản hướng đến tổ chức. Công ty giới thiệu các tính năng và cam kết liên quan đến bảo mật, quyền riêng tư và khả năng xử lý công việc. [6] Đây là mô tả của nhà cung cấp, không phải bằng chứng độc lập rằng mọi cách triển khai đều an toàn.

Một khi công ty đưa AI vào quy trình, những câu hỏi mới xuất hiện: Dữ liệu nào có thể được đưa vào hệ thống? Ai kiểm tra nội dung được tạo ra? Người lao động có được hướng dẫn và có quyền góp ý về cách dùng công cụ không? Một nhân viên dùng AI để phác thảo email là tình huống khác với việc giao cho AI xử lý thông tin nhạy cảm của khách hàng. Sự khác biệt nằm ở quyết định của con người và bối cảnh sử dụng.

Cũng trong tháng 8, Tổ chức Lao động Quốc tế đánh giá rằng nhiều công việc có khả năng được AI tạo sinh hỗ trợ hoặc biến đổi hơn là bị thay thế hoàn toàn. [7] Đó là phân tích về tiềm năng tác động, không phải lời bảo đảm rằng mọi người lao động đều được hưởng lợi. Một công việc có thể tiếp tục tồn tại nhưng những nhiệm vụ, kỹ năng cần có hoặc quyền quyết định trong công việc ấy vẫn thay đổi.

Việt Nam muốn tham gia bằng cách nào?

Ngày 21 và 22/9/2023, cộng đồng công nghệ, doanh nghiệp và các cơ quan gặp nhau tại Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam AI4VN ở TP.HCM. [8] Tại diễn đàn ngày 22/9, theo VnExpress, TS Đào Đức Minh của VinBigdata cho rằng Việt Nam cần AI tạo sinh do người Việt phát triển để phục vụ tốt hơn nhu cầu trong nước; ông cũng nhắc đến mục tiêu về an toàn và độ chính xác thông tin. [9]

Đó là một góc nhìn đáng suy nghĩ, nhưng vẫn là quan điểm của một người đứng đầu doanh nghiệp trong lĩnh vực này. Sản phẩm do người Việt phát triển không tự động chính xác hơn hay an toàn hơn: những điều ấy cần được kiểm chứng bằng dữ liệu, phương pháp đánh giá và cách triển khai cụ thể.

Dẫu vậy, câu hỏi ông nêu ra có ý nghĩa rộng hơn một sản phẩm. Một công cụ hỗ trợ tiếng Việt do công ty quốc tế cung cấp có thể giúp nhiều người bắt đầu sử dụng AI. Việc phát triển công nghệ trong nước lại mở ra câu hỏi về năng lực xây dựng, dữ liệu và những nhu cầu địa phương. Hai hướng có thể cùng tồn tại, và mỗi hướng đều cần được đánh giá thực tế.

Chúng ta chưa có trong hồ sơ này một khảo sát đại diện để nói người Việt thời điểm đó sử dụng AI ra sao, hoặc một cuộc phỏng vấn gốc cho thấy người lao động Việt Nam cảm nhận thế nào. Những câu hỏi đó vẫn cần được tiếp tục tìm hiểu.

Khi người lao động muốn có tiếng nói

Trong lúc các công ty giới thiệu công cụ mới, một cuộc thương lượng khác đang diễn ra ở Hollywood. Các biên kịch đình công từ tháng 5/2023 vì nhiều vấn đề liên quan đến điều kiện làm việc và thu nhập; AI là một phần của cuộc thương lượng ấy. Cuối tháng 9, nghiệp đoàn biên kịch và đại diện các hãng phim đạt thỏa thuận sơ bộ. [10][11]

Bản tóm tắt thỏa thuận của nghiệp đoàn nêu các điều khoản liên quan đến AI: công ty không được yêu cầu biên kịch sử dụng phần mềm AI khi thực hiện dịch vụ viết; công ty phải thông báo nếu tài liệu cung cấp cho biên kịch được tạo ra bằng AI hoặc có chứa nội dung như vậy. Thỏa thuận cũng đề cập đến cách xử lý nội dung AI trong quan hệ với ghi công và thù lao. [10]

Ngày 27/9, cuộc đình công kết thúc trong khi các thành viên vẫn còn phải bỏ phiếu phê chuẩn thỏa thuận. [12] Điều này không có nghĩa AI bị cấm trong toàn ngành sáng tạo. Đây là những điều khoản được thương lượng trong một hợp đồng lao động cụ thể ở Mỹ, không tự động áp dụng cho người viết tại Việt Nam.

Nhưng câu chuyện mang đến một cách nhìn: ngoài câu hỏi AI có thể tạo ra điều gì, người làm việc còn có thể đặt câu hỏi về quyền được biết, quyền lựa chọn và cách công sức của mình được ghi nhận. Các biên kịch không phải đại diện cho mọi ngành nghề, và không phải nhóm lao động nào cũng có cùng khả năng thương lượng. Chính sự khác biệt ấy khiến câu hỏi về tiếng nói trở nên quan trọng.

Nhìn lại sau đó

Ngày 9/10/2023, sau khi quý III kết thúc, các thành viên nghiệp đoàn biên kịch đã phê chuẩn thỏa thuận. [13] Sự kiện này xác nhận bước phê chuẩn sau thỏa thuận sơ bộ tháng 9; nó không chứng minh mọi tranh chấp về AI và lao động đã được giải quyết.

Năm 2025, một nghiên cứu đăng trên Quarterly Journal of Economics ghi nhận năng suất giải quyết vấn đề tăng khi nhân viên hỗ trợ khách hàng tại một doanh nghiệp được tiếp cận trợ lý AI, với tác động khác nhau giữa các nhóm nhân viên. [14] Cùng với thí nghiệm viết năm 2023, nghiên cứu này củng cố khả năng AI có thể hỗ trợ một số nhiệm vụ. Nó không đủ để kết luận toàn bộ thị trường lao động sẽ thay đổi ra sao, hay dự đoán kết quả cho người lao động Việt Nam.

Cánh cửa mở ra, rồi ai chọn đường đi?

Mùa hè năm 2023 không mang đến một câu trả lời duy nhất về AI. Nó mang đến nhiều lựa chọn: dùng một công cụ bằng tiếng Việt, phát triển trên một mô hình theo các điều kiện nhất định, thử trợ lý trong công việc, hay thương lượng về cách công cụ ấy được đưa vào nơi làm việc.

Các lựa chọn đó không bình đẳng với nhau. Người dùng, nhà phát triển, doanh nghiệp và người lao động có nguồn lực và quyền quyết định khác nhau. Khi AI tiếp tục đến gần hơn, có lẽ điều đáng hỏi không chỉ là công nghệ có thể làm được gì, mà còn là: ai được tham gia quyết định nó sẽ được dùng như thế nào?