Khi AI bước ra khỏi cửa sổ trò chuyện

Dòng Chảy AI · Hành Trình AI · Nhìn lại từ ngày 1/4 đến hết ngày 30/6/2023
Hãy hình dung một người ở Việt Nam vào tháng 5/2023. Họ nghe nói một chatbot có thể giúp tìm ý tưởng, giải thích một khái niệm khó hoặc viết lại một email. Nhưng trước khi đặt câu hỏi đầu tiên, họ gặp những câu hỏi khác: Mình có thể dùng công cụ này ở Việt Nam không? Nó có hiểu tiếng Việt không? Và nếu câu trả lời nghe rất thuyết phục, làm sao biết nó đúng?

Đây là một tình huống minh họa, không phải lời kể của một người được phỏng vấn. Nhưng nó mở ra câu chuyện của ba tháng ấy: AI không còn chỉ là điều người ta bàn đến sau một màn ra mắt gây chú ý. Nó đang tìm đường vào điện thoại, công việc, doanh nghiệp và những cuộc thảo luận về luật lệ. Cùng lúc, những người đứng ở các vị trí khác nhau — người dùng, nhân viên, nhà nghiên cứu, nhà quản lý và tác giả — bắt đầu hỏi ai được hưởng lợi, ai cần kiểm tra và ai có tiếng nói trong những lựa chọn đó.

Đó là bước tiếp theo sau giai đoạn chúng ta đã nhìn lại trong bài trước: từ sự ngạc nhiên trước một cuộc trò chuyện với máy, sang câu hỏi điều gì xảy ra khi cuộc trò chuyện ấy trở thành một phần của thế giới thật.

Một cánh cửa mở ra, nhưng không mở giống nhau

Ngày 10/5/2023, tại sự kiện I/O, Google thông báo bỏ danh sách chờ đối với Bard, chatbot AI của mình, và mở rộng quyền truy cập tới hơn 180 quốc gia và vùng lãnh thổ. Hãng cũng cho biết Bard đã hỗ trợ thêm tiếng Nhật và tiếng Hàn bên cạnh tiếng Anh. 1

Báo VietNamNet khi ấy cho biết người dùng tại Việt Nam có thể dùng thử Bard, nhưng công cụ chưa hỗ trợ tiếng Việt trong danh sách ngôn ngữ được nêu. 2

Hai chi tiết này có thể nghe nhỏ, nhưng đặt cạnh nhau lại kể một câu chuyện quan trọng. Một dịch vụ có mặt ở nơi mình sống không đồng nghĩa nó được thiết kế đầy đủ cho ngôn ngữ mình quen dùng. Và một chatbot có thể tạo ra vài câu tiếng Việt cũng không tự động chứng minh rằng nó làm tốt mọi nhiệm vụ bằng tiếng Việt. Khả năng truy cập, ngôn ngữ được hỗ trợ chính thức và chất lượng thực tế là ba điều cần kiểm tra riêng.

Hơn một tuần sau, ngày 18/5, OpenAI công bố ứng dụng ChatGPT chính thức cho iPhone. Theo công ty, ứng dụng miễn phí, có thể đồng bộ lịch sử trò chuyện và hỗ trợ nhập câu hỏi bằng giọng nói. Đợt triển khai ban đầu bắt đầu tại Mỹ, rồi dự kiến mở rộng sang các nước khác. Báo VietnamPlus đưa tin ngày 19/5. 3 4

Điều mới không phải là lần đầu tiên người ta có thể mở ChatGPT trên điện thoại: trước đó đã có cách dùng qua trình duyệt. Điều mới là một ứng dụng chính thức, với lời hứa làm việc sử dụng thuận tiện hơn. Nhưng một thông báo ra mắt toàn cầu trên mặt báo không có nghĩa mọi người, ở mọi quốc gia, đều có cùng cánh cửa ngay ngày đầu.

Nhìn lại sau quý ấy: ngày 13/7/2023, Google bổ sung nhiều ngôn ngữ cho Bard, trong đó có tiếng Việt. Đây là tiến triển diễn ra sau giai đoạn bài viết khảo sát. Việc hỗ trợ chính thức là một bước về khả năng tiếp cận; nó không tự chứng minh chất lượng như nhau với mọi vùng miền, cách diễn đạt hay tình huống sử dụng. 5

Khi một người mới có thêm người gợi ý

Nếu AI có thể trả lời một câu hỏi, liệu nó cũng có thể giúp một người làm việc tốt hơn?

Tháng 4/2023, các nhà nghiên cứu Erik Brynjolfsson, Danielle Li và Lindsey Raymond công bố nghiên cứu về việc đưa một trợ lý AI tạo sinh vào môi trường hỗ trợ khách hàng. Công cụ gợi ý nội dung cho nhân viên trong khi họ xử lý vấn đề của khách. Các nhà nghiên cứu ghi nhận số vấn đề được giải quyết mỗi giờ tăng trung bình, với lợi ích lớn hơn ở nhóm ít kinh nghiệm hơn. 6

Hãy thử hình dung một nhân viên mới gặp một tình huống khó. Thay vì phải tự nhớ mọi bước ngay lập tức, họ có thể nhận gợi ý dựa trên kinh nghiệm đã được hệ thống học từ các cuộc trao đổi trước. Nhưng gợi ý không phải quyết định cuối cùng: nhân viên vẫn cần hiểu khách đang gặp vấn đề gì và xem câu trả lời có phù hợp không. Đây là ví dụ giải thích, không phải cuộc phỏng vấn hay quan sát do Dòng Chảy AI thực hiện.

Phát hiện đó đem lại một lý do để hy vọng: AI có thể giúp người mới tiếp cận kinh nghiệm mà trước đây phải mất thời gian tích lũy. Đồng thời, nghiên cứu được thực hiện trong một bối cảnh doanh nghiệp cụ thể, với một loại công việc và công cụ cụ thể. Không thể lấy kết quả ấy làm tỷ lệ tăng năng suất cho mọi công ty, mọi nghề nghiệp hay người lao động Việt Nam.

Cũng có một câu hỏi mà chỉ số “số vấn đề giải quyết mỗi giờ” chưa trả lời trọn vẹn: khi công việc thay đổi, ai quyết định người lao động được đào tạo thế nào, được đánh giá ra sao và được chia sẻ bao nhiêu lợi ích? Một công cụ có thể hỗ trợ một phần công việc mà vẫn để ngỏ câu hỏi về quyền lực và điều kiện làm việc.

Phía sau câu trả lời là những chiếc chip

Một người dùng chỉ thấy con trỏ nhấp nháy và câu trả lời hiện ra. Phía sau trải nghiệm đó là mô hình, máy chủ, điện năng và những bộ xử lý thực hiện rất nhiều phép tính.

Ngày 24/5/2023, Nvidia — công ty thiết kế chip của Mỹ — công bố doanh thu 7,19 tỷ USD cho quý tài chính kết thúc ngày 30/4. Công ty dự báo doanh thu quý kế tiếp khoảng 11 tỷ USD. Con số đầu là doanh thu đã báo cáo của toàn công ty; con số sau là dự báo lúc ấy, không phải doanh thu đã thu được và cũng không phải khoản thu riêng từ ChatGPT hay AI tạo sinh. 7

Vì sao một báo cáo kinh doanh lại có mặt trong câu chuyện về người dùng? Bởi để xây dựng và vận hành những hệ thống AI quy mô lớn, các tổ chức phải tiếp cận năng lực tính toán. Điều đó đặt ra các câu hỏi về chi phí, nguồn lực và việc ai có khả năng tham gia xây dựng công nghệ — chứ không chỉ ai có thể dùng một ứng dụng đã hoàn thiện.

Với một doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam, một kịch bản có thể là lựa chọn giữa tự xây dựng hệ thống và dùng dịch vụ do bên khác cung cấp. Lựa chọn thực tế phụ thuộc vào giá, dữ liệu, nhân sự và nhu cầu của từng doanh nghiệp; chúng ta chưa có bằng chứng từ báo cáo của Nvidia để kết luận doanh nghiệp Việt Nam đã chọn cách nào hay chịu tác động ra sao.

Bằng chứng về sau: ngày 23/8/2023, Nvidia công bố doanh thu thực tế của quý kế tiếp là 13,51 tỷ USD, cao hơn dự báo tháng 5. Điều này cho thấy kết quả kinh doanh của công ty mạnh hơn dự kiến trong khoảng thời gian đó. Nó không chứng minh mọi khoản doanh thu đến từ AI tạo sinh, cũng không cho biết lợi ích được phân chia như thế nào trong xã hội. 8

Khi câu trả lời sai bước vào phòng xử án

Một nhân viên nhận được gợi ý có thể kiểm tra trước khi trả lời khách. Nhưng điều gì xảy ra khi một người đặt niềm tin vào câu trả lời mà không kiểm tra nguồn?

Trong vụ Mata v. Avianca tại Mỹ, các luật sư đã nộp cho tòa tài liệu chứa những án lệ không tồn tại do ChatGPT tạo ra. Ngày 22/6/2023, thẩm phán ra quyết định xử phạt các luật sư và hãng luật liên quan. Trong quyết định, tòa nhìn nhận công nghệ có thể được dùng để hỗ trợ công việc pháp lý, nhưng luật sư vẫn có trách nhiệm bảo đảm tính chính xác của hồ sơ mình nộp. 9

Đây không phải bằng chứng rằng mọi câu trả lời của AI đều sai, cũng không phải một vụ việc xảy ra tại tòa án Việt Nam. Nó cho thấy một giới hạn cụ thể: văn bản có vẻ mạch lạc và có trích dẫn vẫn có thể chứa những nguồn không tồn tại.

Với người đọc Việt Nam, bài học có thể bắt đầu từ một việc rất gần: nếu dùng AI để tìm một quy định, bài báo hay nghiên cứu, hãy mở nguồn và kiểm tra nội dung gốc trước khi dựa vào nó. Một câu trả lời hữu ích có thể giúp mình bắt đầu tìm hiểu; trách nhiệm xác minh vẫn phụ thuộc vào bối cảnh và vào con người sử dụng kết quả ấy.

Không chỉ hỏi AI làm được gì, mà còn hỏi ai đặt giới hạn

Khi các công cụ được đưa vào đời sống, những cuộc thảo luận về trách nhiệm không dừng ở từng người dùng.

Ngày 16/5/2023, một tiểu ban của Thượng viện Mỹ tổ chức phiên điều trần về các quy tắc dành cho AI. Ở châu Âu, ngày 14/6, Nghị viện châu Âu thông qua lập trường đàm phán về dự thảo Đạo luật AI. Đó là một bước trên con đường làm luật, chưa phải đạo luật cuối cùng đã có hiệu lực. Các bên vẫn phải thương lượng về nội dung. 10 11

Các lựa chọn không đơn giản. Nếu quy định quá lỏng, người bị ảnh hưởng bởi một hệ thống có thể không được bảo vệ đủ. Nếu yêu cầu được thiết kế không phù hợp, những nhóm nhỏ hơn có thể gặp khó khăn khi nghiên cứu hoặc phát triển sản phẩm. Đó là hai mối quan tâm cần được xem xét bằng chứng cụ thể, không phải lý do để mặc định mọi quy định đều tốt hay đều cản trở sáng tạo.

Tại Việt Nam, ngày 16/6/2023, một hội thảo ở TP.HCM bàn về AI cùng các câu hỏi thuộc khoa học xã hội và nhân văn, bao gồm đạo đức, pháp lý và tác động xã hội. Báo Chính phủ ghi lại những vấn đề được nêu tại sự kiện. Hội thảo này và cuộc bỏ phiếu ở châu Âu không được chứng minh là có liên hệ tổ chức với nhau; chúng cho thấy các câu hỏi về AI đang xuất hiện trong những bối cảnh khác nhau. 12

Câu hỏi tham gia không chỉ nằm ở việc viết quy định. Ngày 5/6, FPT và Mila công bố gia hạn hợp tác nghiên cứu, trong đó có các chủ đề liên quan đến mô hình ngôn ngữ. Đó là thông báo của các bên tham gia, cho thấy một hướng xây dựng quan hệ nghiên cứu; tự nó không chứng minh mọi kết quả mong đợi đã đạt được. 13

Với Việt Nam, có lẽ câu hỏi không chỉ là “khi nào mình được dùng sản phẩm mới?” mà còn là: người Việt có thể đóng góp vào dữ liệu, nghiên cứu, đánh giá và những cuộc thảo luận về cách công nghệ được sử dụng như thế nào? Đây là câu hỏi biên tập mở, chưa phải kết luận rằng một chương trình hợp tác đã giải quyết được những khoảng cách đó.

Một cuốn sách, một câu hỏi về dữ liệu

Cuối tháng 6, hai tác giả Paul Tremblay và Mona Awad nộp đơn kiện OpenAI tại Mỹ, cáo buộc các tác phẩm có bản quyền của họ đã được sử dụng để huấn luyện mô hình mà không được phép. Đó là cáo buộc trong đơn kiện, không phải kết luận của tòa rằng mọi điều nguyên đơn nói là đúng. 14

Đặt mình vào vị trí một tác giả: nếu một hệ thống có thể trả lời câu hỏi về cuốn sách mình viết, mình có thể muốn biết nó học thông tin ấy từ đâu. Nhưng một bản tóm tắt có vẻ chính xác không tự chứng minh hệ thống đã được huấn luyện bằng chính cuốn sách; thông tin về sách cũng có thể xuất hiện ở những nơi khác. Câu hỏi về dữ liệu, sự cho phép và quyền lợi cần được xem xét bằng chứng và lập luận pháp lý cụ thể.

Với độc giả Việt Nam — dù là người viết, người dạy học hay người sử dụng AI — đây là một lời nhắc rằng đằng sau trải nghiệm tiện lợi có thể là lao động và dữ liệu của nhiều người khác. Điều đó không tự trả lời ai đúng trong một vụ kiện; nó giúp chúng ta nhìn rõ hơn điều đang được tranh luận.

Ba tháng sau cơn ngạc nhiên đầu tiên

Đến cuối tháng 6/2023, không có một câu trả lời duy nhất cho câu hỏi AI sẽ đưa xã hội đến đâu. Đã có bằng chứng về một số lợi ích trong công việc, nhưng chưa thể suy rộng chúng cho mọi người. Có những hệ thống dễ tiếp cận hơn, nhưng ngôn ngữ và địa lý vẫn tạo ra khác biệt. Có các cảnh báo về rủi ro lâu dài, nhưng đó là những dự báo và đánh giá đang được tranh luận, không phải tương lai đã được chứng minh. 15

Về sau, dự luật AI của châu Âu tiếp tục qua các vòng thương lượng và được thông qua năm 2024. Việc một đạo luật ra đời cho thấy quá trình xây dựng quy tắc đã tiến thêm một bước; nó không tự chứng minh những điều khoản từng được đề xuất vào tháng 6/2023 đều được giữ nguyên, hay mọi tác động của luật đã rõ ràng. 16

Điều mình thấy đáng nhớ nhất khi nhìn lại quý ấy là mỗi câu hỏi công nghệ đều dẫn đến một câu hỏi về con người. Người dùng có được tiếp cận bằng ngôn ngữ của mình không? Người mới học việc có được hỗ trợ và đối xử công bằng không? Người làm nghề có kiểm tra điều mình đưa ra không? Người tạo ra sách, dữ liệu và tri thức có được lắng nghe không?

Có thể chúng ta chưa trả lời xong những câu hỏi ấy. Nhưng từ tháng 4 đến tháng 6/2023, chúng đã không còn nằm gọn trong một cửa sổ trò chuyện. Chúng bắt đầu đi cùng AI vào công việc, các tổ chức và đời sống chung của chúng ta.

Tài liệu tham khảo

1. Google, “What’s ahead for Bard,” 10/5/2023 — thông báo sản phẩm.
2. VietNamNet, “Đã có thể dùng thử chatbot AI của Google tại Việt Nam,” tháng 5/2023.
3. OpenAI, “Introducing the ChatGPT app for iOS,” 18/5/2023 — thông báo sản phẩm.
4. VietnamPlus, “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo ChatGPT có mặt trên App Store,” 19/5/2023.
5. VnExpress, “Siêu AI của Google có thể nói tiếng Việt,” 14/7/2023 — bằng chứng sau kỳ.
6. Brynjolfsson, Li và Raymond, “Generative AI at Work,” bản NBER tháng 4/2023 — nghiên cứu gốc.
7. Nvidia, kết quả kinh doanh quý I năm tài chính 2024, 24/5/2023.
8. Nvidia, kết quả kinh doanh quý II năm tài chính 2024, 23/8/2023 — bằng chứng sau kỳ.
9. Tòa án quận phía Nam New York, quyết định xử phạt trong Mata v. Avianca, 22/6/2023 — bản đăng lại tài liệu tòa.
10. Ủy ban Tư pháp Thượng viện Mỹ, phiên điều trần về AI, 16/5/2023.
11. Nghị viện châu Âu, tóm tắt lập trường đàm phán về AI Act, 14/6/2023.
12. Báo Chính phủ, “Nghiên cứu khía cạnh đạo đức, pháp lý của trí tuệ nhân tạo,” 16/6/2023.
13. Mila, thông báo gia hạn hợp tác với FPT, 5/6/2023.
14. Đơn kiện Tremblay v. OpenAI, nộp 28/6/2023 — bản lưu bên thứ ba; nội dung là cáo buộc của nguyên đơn.
15. Reuters qua ThePrint, chuyên gia và lãnh đạo AI cảnh báo rủi ro, 30/5/2023.
16. Nghị viện châu Âu, hồ sơ tiến trình AI Act — có các mốc sau quý II/2023.